Vocabulary: technologia medyczna, bioetyka i długowieczność
Zdrowie na C1 to nie tylko dieta i sport — to rewolucja biotechnologiczna, pytania o granice ingerencji medycznej i debata o tym co znaczy dobrze żyć i długo żyć.
Po tej lekcji będziesz umieć
- używać słownictwa C1 związanego z technologią medyczną, bioetyką, terapią genową, diagnostyką i długowiecznością,
- odróżniać gene editing, gene therapy, somatic editing i germline editing,
- mówić o ryzyku, zgodzie pacjenta, dostępie do leczenia, sprawiedliwości i skutkach dla przyszłych pokoleń,
- wyjaśniać różnicę między therapy a enhancement,
- budować odpowiedź B2+/C1 w schemacie medical need → intervention → consent → risk → access → ethical judgement,
- unikać typowych błędów, takich jak life expectancy vs lifespan, germline vs gene, informed consent vs consensus.
Słownictwo
Wstęp
Medical technology vocabulary is not only about treatments. It helps you discuss risk, consent, access, future generations and the boundary between healing and enhancement.
Pytanie kluczowe: Should medicine only treat disease — or should it enhance human abilities?
| Poziom | Co potrafisz |
|---|---|
| B2 | describe a medical treatment and say whether it should be allowed |
| B2+ | explain the difference between therapy and enhancement; use: gene therapy, somatic editing, informed consent |
| C1 | discuss germline editing, the precautionary principle and equitable access; give a qualified judgement about the ethics of medical innovation |
Słownictwo
Technologia medyczna i biotechnologia
| Pojęcie | Znaczenie | Przykład użycia |
|---|---|---|
| gene therapy | leczenie przez interwencję genetyczną | Patients with SCID underwent gene therapy to correct the inherited defect. |
| gene editing / CRISPR | bezpośrednia zmiana sekwencji DNA | CRISPR allows scientists to edit genes with much greater precision than before. |
| somatic gene therapy | terapia dotycząca tylko leczonego pacjenta | Somatic gene therapy changes the patient's cells, not their offspring. |
| germline editing | edycja komórek rozrodczych / embrionów — zmiana dziedziczna | Germline editing affects all future descendants of the edited embryo. |
| precision medicine | leczenie dostosowane do pacjenta i jego biomarkerów | Precision medicine uses biomarkers to personalise cancer treatment. |
| biomarker | mierzalny wskaźnik biologiczny stanu zdrowia | High levels of this protein are a biomarker for early-stage disease. |
| AI-assisted diagnostics | diagnostyka wspomagana przez sztuczną inteligencję | AI-assisted diagnostics can detect tumours earlier than human radiologists. |
| wearable health tech | technologia zdrowotna do noszenia | Wearable health tech monitors heart rate, oxygen levels and sleep patterns. |
| randomised controlled trial (RCT) | złoty standard badania klinicznego | No medical technology should be widely adopted without evidence from RCTs. |
| telemedicine | leczenie i konsultacje prowadzone zdalnie | Telemedicine improved access to specialists in rural areas. |
Słownictwo
Kontrowersyjne obszary
Pojęcie Znaczenie Uwaga etyczna --------- ----------- --------------- human enhancement ulepszanie zdolności człowieka ponad normę zdrowotną Gdzie kończy się leczenie, a zaczyna ulepszanie? cognitive enhancement farmakologiczne lub technologiczne ulepszani…
Słownictwo
Word patterns
Kolokacja Przykład ----------- --------- undergo gene therapy She underwent somatic gene therapy to treat an inherited blood disorder. participate in a clinical trial Patients were asked to participate in a randomised controlled trial.
Słownictwo
Kluczowe kolokacje — zdrowie i bioetyka
Angielskie wyrażenie Polskie znaczenie --------------------- ------------------ medical breakthrough przełom medyczny public health crisis kryzys zdrowia publicznego clinical evidence dowody kliniczne heritable condition choroba dziedziczna unintended conse…
Słownictwo
Therapy vs enhancement — kluczowe rozróżnienie
Concept Meaning Example Ethical risk --------- --------- --------- ------------- Therapy restores or protects health treating a genetic disease usually easier to justify Enhancement improves abilities beyond the norm improving memory in healthy people raise…
Słownictwo
Somatic vs germline — centralny blok
Type Who is affected?
Uwaga
Po wysłuchaniu — sprawdź rozumienie
Słownictwo
Długowieczność i starzenie się
Term Meaning C1 use ------ --------- -------- lifespan total length of life Increasing lifespan without improving healthspan may only increase years of illness. healthspan years lived in good health Public policy should aim to extend healthspan, not just l…
Słownictwo
Bioetyka — kluczowe zasady
Principle Core question Example answer ----------- ------------- ---------------- Autonomy Can the patient choose freely? Patients should give informed consent before experimental treatment.
Słownictwo
Dobrostan i zdrowie publiczne
Pojęcie Znaczenie Przykład --------- ----------- --------- health inequality nierówności zdrowotne Wealthier people have longer healthspan partly due to better access to care. social determinants of health czynniki społeczne wpływające na zdrowie Social de…
Słownictwo
Wyrażenia B2+/C1 — etyka i technologia medyczna
Wyrażenie Funkcja Przykład ----------- --------- --------- raises serious ethical concerns sygnalizuje problem etyczny Cognitive enhancement in children raises serious ethical concerns. requires careful regulation wskazuje konieczność regulacji Germline ed…
Uwaga
Speaking/writing ethical frame — bioetyka i technologia medyczna
Użyj tej ramy, aby ocenić każdą nową technologię medyczną: This technology should / should not be permitted because… The key distinction is between… The main benefit is… However, the ethical risk is… The decision depends on… A balanced policy would… Model: …
Słownictwo
Od słowa do odpowiedzi egzaminacyjnej
Word/concept Interpretation C1 exam answer ------------- --------------- --------------- gene therapy treatment through genetic intervention Gene therapy is easier to justify when it treats a serious disease in a consenting patient. germline editing herita…
Uwaga
Mini-praktyka CKE-style
Słownictwo
Kluczowe pojęcia
Termin Definicja --- --- germline editing Edycja komórek rozrodczych lub embrionów, której skutki mogą być dziedziczone przez przyszłe pokolenia. healthspan Okres życia przeżyty w dobrym zdrowiu, a nie tylko całkowita długość życia.
Checklist przed maturą
Sprawdź gotowość
Częste błędy
Częste błędy
Źródła, format CKE i materiały ZPE
W tej lekcji
SŁOWNICTWO
- 2Wstęp
- 3Technologia medyczna i biotechnologia
- 4Kontrowersyjne obszary
- 5Word patterns
- 7Vocabulary premium — od pojęcia do odpowiedzi C1
- 9Somatic vs germline — centralny blok
- 10Po wysłuchaniu — sprawdź rozumienie
- 11Długowieczność i starzenie się
- 13Dobrostan i zdrowie publiczne
- 14Wyrażenia B2+/C1 — etyka i technologia medyczna
- 15Speaking/writing ethical frame — bioetyka i technologia medyczna
- 16Od słowa do odpowiedzi egzaminacyjnej
- 17Mini-praktyka CKE-style
MATURA
Na końcu lekcji czeka na Ciebie: