Jądro komórkowe — budowa, chromosomy, kariotyp
Jak jądro przechowuje DNA, jak chromatyna tworzy chromosomy i jak odczytać kariotyp komórki.
Po tej lekcji będziesz umieć
Opisać budowę i funkcje jądra
otoczka, pory, chromatyna, jąderko
Wyjaśnić rolę porów jądrowych
kontrolowana wymiana z cytoplazmą
Odróżnić chromatynę, chromosom i chromatydę
różne stopnie upakowania DNA
Wyjaśnić, co zmienia się po replikacji
ilość DNA rośnie, liczba chromosomów nie
Odczytać zapis 2n i n
komórka diploidalna vs haploidalna
Analizować kariotyp i kariogram
liczba i typ chromosomów
Jądro jako centrum informacji
Jądro nie „rządzi" komórką jak król — przechowuje informację genetyczną zapisaną w sekwencji DNA, bez której komórka nie zbuduje właściwych białek ani się nie podzieli. Występuje w komórkach eukariotycznych.
Budowa jądra
Otoczka jądrowa
Podwójna błona oddzielająca wnętrze jądra od cytoplazmy.
dwie błony
Pory jądrowe
Regulują transport między jądrem a cytoplazmą (m.in. wyjście mRNA, wejście białek).
kontrolowana wymiana
Chromatyna
DNA nawinięte na białka histonowe — tak materiał genetyczny mieści się w jądrze.
DNA + histony
Jąderko
Obszar, w którym powstają składniki (podjednostki) rybosomów.
NIE osobne jądro
Od DNA do chromosomu
DNA nie leży w jądrze luzem jak splątana nitka. Jest nawinięte na histony (chromatyna), a przed podziałem chromatyna kondensuje i tworzy widoczne chromosomy. To wciąż ta sama cząsteczka DNA — zmienia się tylko stopień upakowania.
Chromatyna
DNA + białka, luźno upakowane w jądrze między podziałami.
forma „robocza"
Chromosom
Skondensowana chromatyna, widoczna podczas podziału komórki.
forma „transportowa"
Chromatyda
Jedna z dwóch identycznych kopii chromosomu po replikacji DNA.
połowa chromosomu 2-chromatydowego
Chromosom po replikacji — co się podwaja?
To jedna z najczęściej sprawdzanych pułapek. Po replikacji chromosom ma dwie chromatydy siostrzane połączone jednym centromerem. Skoro centromer wciąż jest jeden, to liczba chromosomów się nie zmienia — rośnie tylko ilość DNA i liczba chromatyd.
Zapamiętaj
Liczba chromosomów zależy od liczby CENTROMERÓW. 1 centromer = 1 chromosom — nawet gdy ma 2 chromatydy.
Kariotyp i kariogram
Kariotyp to zestaw wszystkich chromosomów danej komórki. Kariogram to jego uporządkowany obraz (to na nim analizujesz zadanie). U człowieka komórki somatyczne mają 46 chromosomów (23 pary), a gamety — 23.
Komórka diploidalna (2n)
dwa zestawy chromosomów, u człowieka 2n = 46
Komórka haploidalna (n)
jeden zestaw chromosomów, u człowieka n = 23
Autosomy
chromosomy niezwiązane bezpośrednio z płcią (22 pary)
Chromosomy płci
u człowieka X i Y (kobieta zwykle XX, mężczyzna XY)
Po co jąderko?
Jąderko to nie „małe jądro". To wyspecjalizowany obszar w jądrze, w którym powstają składniki rybosomów. Jest szczególnie duże i aktywne w komórkach intensywnie produkujących białka.
Jak analizować kariotyp w zadaniu?
Nie oceniaj „ładności obrazka" — liczą się liczba i układ chromosomów:
Policz wszystkie chromosomy
Sprawdź, czy są w parach
Odróżnij autosomy od chromosomów płci
Odczytaj zapis 2n czy n
Sprawdź brak lub nadmiar chromosomu
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
Łącz strukturę z funkcją albo liczbę z uzasadnieniem:
Szybka zasada
[Struktura] pełni funkcję [funkcja], ponieważ [związek z DNA / transportem / podziałem].
Pory jądrowe umożliwiają kontrolowaną wymianę cząsteczek między jądrem a cytoplazmą, np. wyjście mRNA do cytoplazmy, gdzie zachodzi translacja.
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy nie pomyliłeś chromatyny (forma luźna) z chromosomem (skondensowany)?
Przy replikacji — czy napisałeś, że rośnie ilość DNA, a nie liczba chromosomów?
Czy odróżniłeś chromosom (1 centromer) od chromatydy (połowa)?
Czy poprawnie odczytałeś 2n = 46 i n = 23?
Czy w kariogramie oddzieliłeś autosomy od chromosomów płci?
Sprawdź, czy odróżniasz chromosom, chromatydę i kariotyp
Przećwicz budowę jądra, 2n/n, liczbę chromosomów i zadania w stylu CKE.
Matura próbna z biologii
CKE-style · PRZadania CKE o replikacji, liczbie chromosomów i kariogramie.
Wypróbuj maturę próbnąMini-zadanie w stylu CKE
W kariogramie człowieka widoczne są 22 pary autosomów oraz chromosomy płci XY.
Polecenie: Określ płeć chromosomalną i liczbę chromosomów.
To kariogram mężczyzny, ponieważ chromosomy płci to XY. Liczba chromosomów wynosi 46, ponieważ widocznych jest 22 pary autosomów oraz jedna para chromosomów płci.
Najczęstsze pułapki CKE
Jąderko to małe jądro.
To obszar w jądrze, gdzie powstają składniki rybosomów.
Chromatyna i chromosom to inne substancje.
To różne stopnie upakowania tego samego DNA z białkami.
Po replikacji liczba chromosomów się podwaja.
Podwaja się ilość DNA i liczba chromatyd, nie liczba chromosomów.
Chromosom i chromatyda to to samo.
Chromatyda to jedna z dwóch kopii chromosomu po replikacji.
2n = 46 oznacza gametę.
Gameta człowieka ma n = 23; 2n = 46 to komórka somatyczna.
Kariotyp to zdjęcie chromosomów.
Zdjęcie/obraz uporządkowany to kariogram; kariotyp to sam zestaw.
Powtórka w 30 sekund
Jądro
przechowuje DNA
Pory
wymiana z cytoplazmą
Chromatyna
DNA + histony
Po replikacji
2 chromatydy, 1 chromosom
Kariotyp
2n = 46, n = 23
Materiały ZPE
3 materiałyW tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła