Krew i płyny ustrojowe — skład, funkcje, grupy krwi
Krew, płyn tkankowy i limfa tworzą system transportu wewnętrznego: dostarczają substancje, odbierają metabolity, uczestniczą w odporności, krzepnięciu i utrzymaniu homeostazy.
Po tej lekcji będziesz umieć
Odróżnić osocze, płyn tkankowy i limfę
3 płyny
Wyjaśnić funkcje erytrocytów/leukocytów/płytek
składnik → funkcja
Powiązać budowę erytrocytu z transportem tlenu
bezjądrzasty + Hb
Rozwiązać zadanie o ABO i aglutynacji
antygen + przeciwciało
Po co Ci to na maturze?
Krew to NIE „czerwona ciecz", tylko TKANKA ŁĄCZNA PŁYNNA: elementy morfotyczne zawieszone w OSOCZU (substancja międzykomórkowa). Transportuje gazy, składniki, hormony, metabolity + odporność, krzepnięcie, homeostaza.
Trzy płyny transportu: osocze, płyn tkankowy, limfa
Osocze
Płynna substancja międzykom.; krąży w naczyniach KRWIONOŚNYCH; transport substancji.
w krwi
Płyn tkankowy
Powstaje z przesączonego osocza; OTACZA komórki → pośredniczy w wymianie krew↔komórki.
wokół komórek
Limfa
Powstaje z NADMIARU płynu tkankowego; płynie w naczyniach LIMFATYCZNYCH; wraca do krwiobiegu; odporność, transport tłuszczów.
w limfatycznych
Uwaga
LIMFA ≠ OSOCZE. Większość komórek NIE styka się bezpośrednio z krwią — wymiana zachodzi przez PŁYN TKANKOWY (O2/składniki z krwi do komórek, CO2/metabolity z powrotem). Zaburzony odpływ limfy → nagromadzenie płynu tkankowego → OBRZĘK.
Elementy morfotyczne krwi
(red) Erytrocyty :: BEZJĄDRZASTE (więcej miejsca na Hb) + dwuwklęsłe (duża powierzchnia) → transport O₂ przez HEMOGLOBINĘ. :: tlen (blue) Leukocyty :: Zróżnicowana grupa (limfocyty, neutrofile, monocyty) → ODPORNOŚĆ (nie transport tlenu!
Grupy krwi ABO
Grupa A :: antygen A na erytrocytach; przeciwciała anty-B w osoczu. :: A / anty-B Grupa B :: antygen B; przeciwciała anty-A.
Czynnik Rh i konflikt serologiczny
:idea Rh to OSOBNY układ (nie ABO): Rh+ = obecny antygen D, Rh- = brak antygenu D. KONFLIKT: matka Rh- + płód Rh+ → kontakt z antygenem D może uruchomić produkcję przeciwciał anty-D → przy KOLEJNEJ ciąży przeciwciała mogą niszczyć erytrocyty płodu.
Jak CKE pyta o krew?
(red) Funkcja składnika :: Erytrocyt→O₂, leukocyt→odporność, płytki→krzepnięcie. :: rozpoznanie (green) Płyny ustrojowe :: Osocze/płyn tkankowy/limfa; obrzęk.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „limfa odpływa". TAK: „limfa odprowadza nadmiar płynu tkankowego, dlatego przy zaburzeniu odpływu płyn gromadzi się między komórkami i powstaje obrzęk".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy odróżniłeś osocze / płyn tkankowy / limfę? Czy funkcję przypisałeś właściwie (erytrocyt→O₂, płytki→krzepnięcie)?
Połącz składnik krwi z funkcją i mechanizmem
sub :: Na maturze nie wystarczy nazwać erytrocyt, leukocyt albo płytkę — trzeba wyjaśnić, co robią i jaki skutek daje ich zaburzenie. sprawdzian :: Szybki test: płyny, elementy morfotyczne, ABO, Rh.
Mini-zadanie w stylu CKE
U pacjenta doszło do zaburzenia odpływu limfy z kończyny. Po pewnym czasie pojawił się obrzęk tkanek.
Najczęstsze pułapki CKE
Krew to tylko płyn. :: To tkanka łączna PŁYNNA (osocze + elementy morfotyczne).
Powtórka w 30 sekund
Osocze :: transport w krwi Płyn tkankowy :: wymiana z komórkami Limfa :: nadmiar płynu (obrzęk gdy zaburzony) Erytrocyty :: O₂ (Hb) / leukocyty odporność / płytki krzepnięcie ABO :: antygeny (erytrocyty) + przeciwciała (osocze)
Materiały ZPE
4 materiałyW tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła