Narządy zmysłów — receptory, oko, ucho i równowaga
Narządy zmysłów zamieniają bodźce na impulsy nerwowe (transdukcja), a wrażenie powstaje w mózgowiu. Oko ogniskuje światło na siatkówce, ślimak przetwarza drgania na impulsy, a kanały półkoliste i przedsionek odpowiadają za równowagę.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić rolę receptora
zamienia bodziec na impuls (transdukcja)
Opisać drogę światła w oku
rogówka → siatkówka
Odróżnić pręciki i czopki
słabe światło vs barwy
Opisać drogę drgań i równowagę
ślimak vs kanały półkoliste
Po co Ci to na maturze?
Nie widzisz „okiem" i nie słyszysz „uchem" — receptor tylko ZAMIENIA energię bodźca na impuls nerwowy (transdukcja), a wrażenie powstaje dopiero po analizie w mózgowiu. CKE pyta o związek struktury z funkcją i skutek uszkodzenia konkretnej części.
Transdukcja — receptor nie „rozumie" bodźca
Zapamiętaj
Receptor przekształca energię bodźca (światło, drgania, substancje) w IMPULS NERWOWY — to transdukcja. Receptor NIE interpretuje znaczenia bodźca; interpretacja (wrażenie) powstaje w ośrodkach mózgowia.
Typy receptorów — według energii bodźca
(amber) Fotoreceptory :: światło (oko: pręciki, czopki). :: światło (blue) Mechanoreceptory :: ucisk, drgania, rozciąganie (dotyk, słuch, równowaga).
Oko — droga światła do siatkówki
Rogówka i źrenica :: światło wpada i jest wstępnie załamywane; źrenica reguluje ilość światła Soczewka :: dodatkowo załamuje i OGNISKUJE promienie (akomodacja) Siatkówka :: obraz powstaje TU — fotoreceptory (pręciki, czopki) ulegają pobudzeniu Nerw wzrokowy…
Pręciki vs czopki
Pręciki :: Działają przy SŁABYM świetle; widzenie kształtów i jasności; NIE odpowiadają za barwy. :: zmierzch Czopki :: Wymagają dobrego światła; odpowiadają za BARWY i szczegóły.
Akomodacja — ostry obraz z różnych odległości
:idea Akomodacja to zmiana KSZTAŁTU soczewki (przez mięsień rzęskowy), dzięki której promienie z przedmiotów bliskich i dalekich są ogniskowane na siatkówce. To NIE to samo co adaptacja do ciemności ani zwężanie źrenicy.
Ucho — słuch i równowaga (dwie funkcje)
Małżowina i przewód :: zbierają i prowadzą falę dźwiękową Błona bębenkowa :: drga pod wpływem fali Kosteczki słuchowe :: przenoszą i wzmacniają drgania do ucha wewnętrznego Ślimak (narząd Cortiego) :: komórki rzęsate zamieniają drgania na impuls → nerw słuc…
Jak CKE pyta o narządy zmysłów?
(amber) Typ receptora :: Przypisz receptor do bodźca. :: klasyfikacja (blue) Uszkodzenie oka :: Czopki → barwy, pręciki → słabe światło.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „człowiek gorzej widzi". TAK: „uszkodzenie czopków utrudnia rozpoznawanie barw, bo czopki odpowiadają za widzenie barw przy dobrym oświetleniu".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Jaki bodziec i jaki receptor go odbiera? Gdzie zachodzi transdukcja (siatkówka?
Prześledź drogę od bodźca do wrażenia
sub :: Na maturze połącz bodziec z receptorem: światło pobudza fotoreceptory, drgania — komórki rzęsate, ruch głowy — narząd równowagi. sprawdzian :: Szybki test: receptory, oko, ucho, równowaga.
Mini-zadanie w stylu CKE
U pacjenta uszkodzeniu uległy komórki rzęsate w ślimaku. Błona bębenkowa i kosteczki słuchowe działają prawidłowo.
Najczęstsze pułapki CKE
Receptor interpretuje znaczenie bodźca. :: Receptor zamienia bodziec na impuls; interpretacja jest w OUN.
Powtórka w 30 sekund
Receptor :: zamienia bodziec na impuls Transdukcja :: energia bodźca → sygnał nerwowy Oko :: ognisko na siatkówce (pręciki/czopki) Akomodacja :: zmiana kształtu soczewki Ślimak :: słuch (komórki rzęsate) Kanały półkoliste :: równowaga (ruch głowy)
Materiały ZPE
4 materiałyW tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła