Gruczoły dokrewne i hormony — mechanizm działania
Gruczoły dokrewne wydzielają hormony wprost do krwi, ale hormon działa tylko na komórki docelowe z odpowiednim receptorem. Hormony białkowe działają przez receptory błonowe, a steroidowe przenikają do komórki i wpływają na ekspresję genów.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić, czym są gruczoły dokrewne
wydzielają hormony do krwi
Wyjaśnić pojęcie komórki docelowej
działa tylko przez receptor
Porównać hormony białkowe i steroidowe
miejsce receptora
Porównać regulację hormonalną i nerwową
wolniej, dłużej
Po co Ci to na maturze?
Hormon to sygnał chemiczny we krwi. Nie działa wszędzie — działa TAM, gdzie komórka ma odpowiedni RECEPTOR. CKE często sprawdza mechanizm: dlaczego hormon działa tylko na wybrane komórki, czemu blokada receptora zatrzymuje efekt, czym różni się hormon steroidowy od białkowego.
Gruczoł dokrewny ≠ zewnątrzwydzielniczy
Dokrewny
Bez przewodu wyprowadzającego — wydziela hormon WPROST do krwi.
do krwi
Zewnątrzwydzielniczy
Ma przewód — wydziela wydzielinę na powierzchnię lub do przewodu (np. ślinianki).
przez przewód
Uwaga
Trzustka i gonady to gruczoły MIESZANE: trzustka wydziela enzymy trawienne przewodem do jelita (zewnątrzwydzielniczo) ORAZ insulinę i glukagon do krwi (dokrewnie). Uwaga na przysadkę: tylny płat głównie MAGAZYNUJE i UWALNIA ADH i oksytocynę syntetyzowane w podwzgórzu.
Droga hormonu i komórka docelowa
:key Hormon krąży z krwią po CAŁYM organizmie, ale zadziała TYLKO na komórkę docelową z pasującym receptorem. To swoistość: ta sama cząsteczka, a reaguje jedynie komórka z receptorem.
Hormon białkowy vs steroidowy
Białkowy / peptydowy :: Hydrofilowy — NIE przechodzi przez błonę; wiąże receptor BŁONOWY → szlak sygnałowy → SZYBKA zmiana aktywności enzymów. :: receptor błonowy Steroidowy :: Lipofilowy — PRZENIKA przez błonę; receptor WEWNĄTRZ komórki → ekspresja genów …
Hormony tropowe i oś podwzgórze–przysadka
:rule Hormon TROPOWY działa na inny GRUCZOŁ dokrewny i reguluje jego wydzielanie: TSH → tarczyca, ACTH → kora nadnerczy, FSH/LH → gonady. Podwzgórze odbiera informacje z układu nerwowego i przez przysadkę steruje wieloma gruczołami — dlatego stres, rytm do…
Regulacja hormonalna vs nerwowa
Nerwowa :: Impulsy i neuroprzekaźniki — SZYBKA, krótka, precyzyjna odpowiedź. :: szybka Hormonalna :: Hormony we krwi — zwykle WOLNIEJSZA, ale dłuższa i bardziej ogólnoustrojowa.
Jak CKE pyta o hormony?
(blue) Schemat działania :: gruczoł → krew → komórka docelowa → receptor → efekt. :: model (green) Receptor :: Dlaczego komórka bez receptora nie odpowiada.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „hormon reguluje organizm". TAK: „hormon wydzielony przez gruczoł X wiąże receptor na komórce docelowej Y i wywołuje efekt Z".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Który gruczoł i jaki hormon? Czy hormon trafia do krwi (dokrewny) czy przez przewód (zewnątrzwydzielniczy)?
Prześledź drogę hormonu od gruczołu do efektu
sub :: Na maturze łącz zawsze: gruczoł, hormon, krew, komórkę docelową, receptor i skutek biologiczny. sprawdzian :: Szybki test: komórka docelowa, receptor, typy hormonów.
Mini-zadanie w stylu CKE
Komórki A i B umieszczono w roztworze z tym samym hormonem. Komórki A zmieniły aktywność enzymów, komórki B nie zareagowały.
Najczęstsze pułapki CKE
Hormon działa na każdą komórkę. :: Tylko na komórki z odpowiednim RECEPTOREM.
Powtórka w 30 sekund
Gruczoł dokrewny :: hormon wprost do krwi Komórka docelowa :: ma receptor Białkowy :: receptor błonowy, szybko Steroidowy :: receptor wewnątrz, geny, wolniej Tropowy :: działa na inny gruczoł Hormonalny vs nerwowy :: wolniej, ale dłużej
Materiały ZPE
4 materiałyW tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła