Ukształtowanie powierzchni Polski. Zlodowacenia
Rzeźba Polski jest pasowa; lądolód skandynawski (nie „lodowiec”) zostawił formy akumulacyjne (morena, sandr=rozległa równina, oz) i erozyjne (rynna, pradolina). Krajobraz młodoglacjalny (dużo jezior, świeże moreny) vs staroglacjalny (wyrównany, jezior mało). Liczba jezior to wskaźnik wieku rzeźby, nie absolutny dowód. Łańcuch: forma → proces → wiek zlodowacenia → rzeźba.
Po tej lekcji będziesz umieć
Opisać pasowość rzeźby Polski
Pasy równoleżnikowe od północy: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowe, wyżyny, kotliny podkarpackie, góry.
Rozpoznać formy polodowcowe
Akumulacyjne lądolodu (morena), akumulacyjne wód roztopowych (sandr, oz) oraz erozyjne wód (rynna, pradolina).
Rozróżnić krajobraz młodo- i staroglacjalny
Młodoglacjalny — urozmaicony, liczne jeziora, świeże moreny; staroglacjalny — wyrównany, jezior mało, formy zdenudowane.
Używać poprawnej terminologii
Obszar Polski pokrywał rozległy lądolód skandynawski (kontynentalny), nie „lodowiec".
Wyjaśniać rzeźbę pełnym łańcuchem
Forma → proces → wiek zlodowacenia → dzisiejsza rzeźba; liczba jezior jest wskaźnikiem wieku rzeźby, a nie absolutnym dowodem.
Po co Ci to na maturze?
Temat pojawia się w zadaniach o rozpoznaniu formy polodowcowej, przypisaniu procesu i określeniu wieku krajobrazu (młodo- vs staroglacjalny). CKE sprawdza tu pełny łańcuch od formy do rzeźby oraz wspieranie wniosku o wieku wieloma cechami, nie samą liczbą jezior.
Najważniejsza idea
Lądolód zapisał wiek rzeźby w krajobrazie
Zlodowacenia plejstoceńskie ukształtowały rzeźbę północnej i środkowej Polski. Tam, gdzie lądolód ustąpił niedawno (ostatnie zlodowacenie), formy są świeże, a jezior wiele — to krajobraz młodoglacjalny. Tam, gdzie od zlodowacenia minęło znacznie więcej czasu, denudacja i akumulacja wyrównały teren, a jeziora zanikły — to krajobraz staroglacjalny. Wiek rzeźby jest więc „zapisany" w stopniu zachowania form.
Zapamiętaj
Zasada premium: lądolód skandynawski, nie „lodowiec"
Obszar Polski pokrywał rozległy lądolód kontynentalny nasuwający się ze Skandynawii — używaj konsekwentnie terminu lądolód skandynawski, a nie „lodowiec skandynawski" (lodowiec to forma górska, znacznie mniejsza). Ponadto sandr to przede wszystkim rozległa równina z piasków i żwirów osadzonych przez wody roztopowe przed czołem lądolodu — może mieć kształt wachlarza, ale określenie wyłącznie „stożek" jest zbyt wąskie.
Intuicja: jak lądolód ukształtował rzeźbę Polski
Rzeźba Polski układa się w pasy równoleżnikowe — od nadmorskich pobrzeży, przez pojezierza i niziny środkowe, po wyżyny i góry na południu. Za urozmaiceniem północy stoją zlodowacenia:
- formy akumulacyjne lądolodu — moreny (wały i pagóry z materiału niesionego przez lód),
- formy akumulacyjne wód roztopowych — sandry (rozległe równiny piasków i żwirów), ozy (kręte wały osadowe),
- formy erozyjne wód — rynny (długie, wąskie zagłębienia), pradoliny (szerokie doliny równoległe do czoła lądolodu).
Kluczowa idea: rozpoznaj formę i materiał, przypisz proces, określ wiek krajobrazu — i uzasadnij wniosek wieloma cechami (moreny, rynny, wyrównanie), nie samą liczbą jezior.
Akumulacja lądolodu
Morena — wały i pagóry z nieposortowanego materiału niesionego przez lód.
Akumulacja wód roztopowych
Sandr (rozległa równina piasków i żwirów), oz (kręty wał osadowy).
Erozja wód
Rynna (długie wąskie zagłębienie), pradolina (szeroka dolina wzdłuż czoła lądolodu).
Rdzeń pojęciowy: formy polodowcowe
Forma Proces Cecha rozpoznawcza Morena czołowa Akumulacja przy czole lądolodu Wał materiału nieposortowanego (glina, piaski, żwiry, głazy) Sandr Akumulacja wód roztopowych przed czołem Rozległa równina piasków i żwirów Oz Akumulacja wód pod lądolodem Kręty …
Rdzeń pojęciowy: młodo- i staroglacjalny
:rule Liczba jezior — wskaźnik, nie dowód Reguła „dużo jezior = młodoglacjalna, mało = staroglacjalna" jest dobrą szkolną heurystyką , ale wniosek o wieku rzeźby trzeba wesprzeć też: stopniem wyrównania terenu, zachowaniem wałów morenowych, występowaniem ry…
Definicje — pięć pojęć
:rule Lądolód Rozległa, kontynentalna pokrywa lodowa; w plejstocenie nasuwał się na Polskę ze Skandynawii (lądolód skandynawski). :rule Morena Materiał skalny transportowany i osadzony przez lądolód; morena czołowa tworzy wały przy jego czole.
Główna figura: zlodowacenia Polski — wiek rzeźby w krajobrazie
Dlaczego północ Polski jest tak urozmaicona
Świeżość form Na pojezierzach lądolód ustąpił najpóźniej → moreny, rynny i sandry są dobrze zachowane. Liczne misy jeziorne Zagłębienia po lądolodzie i martwym lodzie nie zostały jeszcze wypełnione osadami.
Solver rzeźby polodowcowej Polski
:solver-glacjalpl
Zadanie w stylu CKE — rozpoznaj krajobraz glacjalny
Sytuacja: Na obszarze A występują wyraźne wały morenowe, długie rynny z jeziorami i sandr; na obszarze B teren jest wyrównany, moreny słabo czytelne, a jezior niemal brak. (a) Nazwij typy krajobrazu.
Przykład rozwiązany (styl wiązki CKE)
Treść: Wyjaśnij, dlaczego na pojezierzach jest więcej jezior niż na nizinach środkowej Polski, mimo że oba obszary były zlodzone. --- Krok 1.
Od pojęcia do odpowiedzi CKE
Pytanie CKE Pojęcie Odpowiedź modelowa „Wymień pasy rzeźby Polski" Pasowość Pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny podkarpackie, góry. „Jak powstał sandr?
Spróbuj sam — rzeźba polodowcowa Polski
Morena i jej budowa :: Wyjaśnij, dlaczego morena czołowa nie jest zbudowana wyłącznie z gliny, i czym różni się materiał moreny od materiału sandru. :: Morena czołowa powstaje z materiału transportowanego bezpośrednio przez lądolód i osadzonego przy jego c…
Checklist — przed każdym zadaniem o rzeźbie polodowcowej
Czy używam terminu „lądolód skandynawski" (nie „lodowiec")? Czy wymieniam pasy rzeźby Polski od północy?
Mini-praktyka CKE — przeanalizuj sam
pasy rzeźby :: Wymień pasy rzeźby Polski od północy do południa. :: Pobrzeża, pojezierza, niziny środkowe, wyżyny, kotliny podkarpackie, góry.
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Rozpoznajesz formy polodowcowe, przypisujesz proces i określasz wiek krajobrazu. Sprawdź, czy rozpoznasz krajobraz glacjalny w wiązce CKE.
Najczęstsze pytania
Czy morena jest zbudowana wyłącznie z gliny? :: Nie.
Powtórka w 30 sekund
To zapamiętaj przed zadaniami CKE Pasy rzeźby :: pobrzeża → pojezierza → niziny → wyżyny → góry Lądolód :: skandynawski (nie „lodowiec") Akumulacja lądolodu :: morena Akumulacja wód :: sandr (równina), oz (wał) Erozja wód :: rynna, pradolina Oz ≠ rynna :: w…
Kluczowe pojęcia
Lądolód skandynawski :: Rozległa pokrywa lodowa nasuwająca się na Polskę ze Skandynawii w plejstocenie. Morena :: Nieposortowany materiał transportowany i osadzony przez lądolód; morena czołowa tworzy wały.
Częste błędy
„Polskę pokrywał lodowiec skandynawski". :: To był lądolód (rozległa pokrywa kontynentalna), nie lodowiec górski.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Geografia — zakres rozszerzony (geografia Polski: ukształtowanie powierzchni i zlodowacenia). Uczeń opisuje pasowość rzeźby, rozpoznaje formy polodowcowe i odróżnia krajobraz młodo- i staroglacjalny.
W tej lekcji
MATURA / CKE
ŹRÓDŁA GEO
DEFINICJE
FIGURA 1
ZADANIE CKE
PRAKTYKA
SPRAWDŹ SIĘ
BŁĘDY