Cykl komórkowy — interfaza, kariokineza, cytokineza
Jak komórka rośnie, replikuje DNA, przechodzi kontrolę jakości i dopiero wtedy dzieli jądro oraz cytoplazmę.
Po tej lekcji będziesz umieć
Opisać fazy G1, S, G2 i M
mapa cyklu
Wskazać, kiedy replikuje się DNA
faza S interfazy
Odróżnić chromosom od chromatydy
co podwaja się w S
Odróżnić kariokinezę od cytokinezy
jądro vs cytoplazma
Wyjaśnić rolę punktów kontrolnych
kontrola jakości podziału
Rozwiązać zadanie o ilości DNA
DNA vs chromosomy
Po co komórce cykl komórkowy?
Komórka nie dzieli się chaotycznie. Zanim powstaną dwie komórki potomne, trzeba powielić DNA, przygotować organella, sprawdzić błędy i dopiero potem rozdzielić materiał genetyczny. Cykl komórkowy to plan od jednego podziału do następnego. Podział widoczny pod mikroskopem (faza M) to tylko fragment — większość czasu komórka spędza w interfazie.
Mapa cyklu komórkowego
G1
S
G2
M
G0
Interfaza — G1, S i G2
G1
Wzrost, synteza białek, metabolizm. DNA jeszcze nie podwojone.
chromosom 1-chromatydowy
S
Replikacja DNA — każdy chromosom zyskuje drugą chromatydę siostrzaną.
podwaja się ilość DNA
G2
Przygotowanie do podziału + kontrola poprawności kopii.
chromosom 2-chromatydowy
Co naprawdę podwaja się w fazie S?
To najważniejsza pułapka maturalna:
Zapamiętaj
W fazie S rośnie ILOŚĆ DNA (z 2C do 4C) i liczba CHROMATYD. Liczba CHROMOSOMÓW NIE zmienia się (liczba centromerów bez zmian). 2n=46 przed S → 2n=46 po S, ale każdy chromosom = 2 chromatydy.
Chromosom, chromatyda, DNA
Chromosom
cała struktura z DNA; liczbę wyznacza liczba centromerów
Chromatyda
jedna z dwóch identycznych kopii chromosomu po replikacji
Ilość DNA
rośnie w fazie S, spada przy podziale (2C ↔ 4C)
Centromer
łączy chromatydy siostrzane; „1 centromer = 1 chromosom"
Kariokineza i cytokineza
Kariokineza = podział jądra (rozdział chromosomów; mitoza albo mejoza). Cytokineza = podział cytoplazmy → dwie komórki potomne.
Komórka zwierzęca
Cytokineza przez przewężenie błony komórkowej (pierścień kurczliwy).
„zaciśnięcie woreczka"
Komórka roślinna
Powstaje płytka komórkowa (pęcherzyki Golgiego) → nowa ściana między komórkami.
sztywna ściana nie pozwala się zacisnąć
Punkty kontrolne — biologiczna kontrola jakości
Otwórz figurę w nowej karcie ⤢
Komórka sprawdza na bramkach: czy DNA nie jest uszkodzone (G1/S), czy replikacja się zakończyła (G2/M), czy chromosomy są dobrze przyłączone do wrzeciona. Gdy kontrola zawodzi, cykl może zostać zatrzymany, uruchomiona naprawa albo apoptoza.
Jak rozwiązać zadanie o liczbie DNA/chromosomów?
O co pyta zadanie?
W której fazie jest komórka?
Czy była już faza S?
Liczba chromosomów po S
Ilość DNA po S
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
Szybka zasada
W fazie S zachodzi replikacja DNA, dlatego podwaja się ilość DNA i liczba chromatyd, ale liczba chromosomów pozostaje taka sama.
Po fazie S komórka nadal ma 46 chromosomów, ale każdy składa się z dwóch chromatyd siostrzanych. Podwojona jest ilość DNA, a nie liczba chromosomów.
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy napisałeś, że DNA replikuje się w fazie S (nie w mitozie)?
Czy zaznaczyłeś, że po replikacji liczba chromosomów się NIE podwaja?
Czy odróżniłeś chromosom (1 centromer) od chromatydy?
Czy odróżniłeś kariokinezę (jądro) od cytokinezy (cytoplazma)?
Czy przy interfazie napisałeś, że to aktywny etap (nie „odpoczynek")?
Sprawdź, czy umiesz odróżnić DNA, chromosom i chromatydę
Przećwicz fazy G1, S, G2, M, punkty kontrolne i zadania w stylu CKE.
Sprawdzian z lekcji
~5 minSzybki test: fazy cyklu, ilość DNA, kariokineza vs cytokineza.
Zrób sprawdzianMatura próbna z biologii
CKE-style · PRZadania CKE o zmianach ilości DNA i punktach kontrolnych.
Wypróbuj maturę próbnąMini-zadanie w stylu CKE
Komórka diploidalna ma 2n = 46. Po zakończeniu fazy S ma podwojoną ilość DNA.
Polecenie: Ile ma chromosomów?
Nadal ma 46 chromosomów, ale każdy chromosom składa się z dwóch chromatyd siostrzanych. W fazie S podwaja się ilość DNA, a nie liczba chromosomów.
Najczęstsze pułapki CKE
DNA podwaja się w mitozie.
DNA replikuje się w fazie S interfazy.
Po replikacji podwaja się liczba chromosomów.
Podwaja się ilość DNA i liczba chromatyd; liczba chromosomów bez zmian.
Chromosom i chromatyda to to samo.
Chromatyda to jedna z kopii chromosomu po replikacji.
Interfaza to odpoczynek komórki.
To najbardziej aktywny etap (wzrost, metabolizm, replikacja).
Kariokineza i cytokineza to to samo.
Kariokineza — jądro; cytokineza — cytoplazma.
G0 oznacza, że komórka jest martwa.
G0 = wyjście z aktywnego cyklu przy zachowaniu funkcji.
Powtórka w 30 sekund
G1
wzrost
S
replikacja DNA
G2
kontrola
M
kario- + cytokineza
Po S
DNA×2, chromosomy bez zmian
Materiały ZPE
4 materiałyW tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła