Układ pokarmowy człowieka — trawienie i wchłanianie
Układ pokarmowy rozkłada duże cząsteczki na produkty możliwe do wchłonięcia, a jelito cienkie przekazuje je do krwi lub limfy.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wskazać, gdzie trawione są cukry/białka/tłuszcze
mapa enzymów
Odróżnić enzym od żółci
lipaza vs emulgacja
Wyjaśnić rolę kosmków i mikrokosmków
powierzchnia → wchłanianie
Odróżnić transport do krwi i limfy
glukoza vs tłuszcze
Napisać odpowiedź o mechanizmie trawienia
styl CKE
Po co Ci to na maturze?
Układ pokarmowy to linia przetwarzania: rozdrobnienie → enzymy → wchłanianie → usuwanie resztek. Układ pokarmowy = przewód pokarmowy + gruczoły (ślinianki, TRZUSTKA, WĄTROBA). CKE lubi tabele enzymów, schematy odcinków i doświadczenia z pH/żółcią.
Droga pokarmu — gdzie co się trawi?
Jama ustna
Żołądek
Dwunastnica
Jelito cienkie
Jelito grube
Mapa: substrat → enzym → produkt
Skrobia :: AMYLAZA (ślinowa, trzustkowa) → cukry proste. :: cukry Białka :: PEPSYNA (żołądek) + enzymy trzustkowe → peptydy → AMINOKWASY.
Żołądek i pH enzymów
:key PEPSYNA wymaga KWAŚNEGO środowiska (HCl w żołądku) — tam trawi białka. AMYLAZA ślinowa NIE działa efektywnie w kwaśnym żołądku.
Jelito cienkie — powierzchnia wchłaniania
:idea Fałdy + KOSMKI + MIKROKOSMKI → ogromna powierzchnia kontaktu nabłonka z treścią jelitową → więcej transporterów i enzymów powierzchniowych → skuteczne WCHŁANIANIE. Kosmki NIE produkują żółci (żółć powstaje w wątrobie).
Wchłanianie: krew czy limfa?
Do KRWI :: glukoza + aminokwasy + woda + sole + witaminy rozpuszczalne w wodzie → naczynia krwionośne kosmka → wątroba i komórki. Do LIMFY :: kwasy tłuszczowe + monoglicerydy → w enterocytach → CHYLOMIKRONY → naczynia limfatyczne.
Jak CKE pyta o trawienie?
(blue) Schemat odcinków :: Wskaż miejsce działania enzymu/wydzieliny. :: gdzie (green) Tabela enzymów :: Dopasuj enzym do substratu i produktu.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „żółć trawi tłuszcze". TAK: „żółć emulguje tłuszcze, zwiększa powierzchnię działania lipazy, dlatego tłuszcze są szybciej rozkładane".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy wskazałeś MIEJSCE trawienia (usta/żołądek/dwunastnica)? Czy odróżniłeś ŻÓŁĆ (emulguje) od LIPAZY (trawi)?
Ustal, gdzie działa enzym i dokąd trafia produkt
sub :: Na maturze połącz narząd, wydzielinę, enzym, substrat i drogę wchłaniania — wtedy odpowiedź pokazuje mechanizm. sprawdzian :: Szybki test: odcinki, enzymy, żółć, krew/limfa.
Mini-zadanie w stylu CKE
Do dwóch probówek dodano tyle samo tłuszczu i lipazy. Do probówki A dodano też żółć, do B nie.
Najczęstsze pułapki CKE
Żółć jest enzymem trawiącym tłuszcze. :: Żółć EMULGUJE; enzymem jest lipaza.
Powtórka w 30 sekund
Skrobia :: usta (amylaza) Białka :: żołądek (pepsyna) Tłuszcze :: dwunastnica (żółć+lipaza) Wchłanianie :: jelito cienkie (kosmki) Tłuszcze → :: głównie LIMFA
Materiały ZPE
5 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła