Dieta dostarcza energii, budulca i regulatorów: węglowodany, lipidy, białka, witaminy, sole mineralne i woda pełnią różne funkcje w organizmie.

Odróżnić makroskładniki od witamin i soli
klasyfikacja
Wyjaśnić funkcje węglowodanów/lipidów/białek
energia/budowa/regulacja
Rozpoznać skutki niedoboru witamin i minerałów
składnik → objaw
Zinterpretować bilans energetyczny
ilość ≠ jakość
Dieta to NIE tylko kalorie. Dostarcza trzech rzeczy: ENERGIĘ, BUDULEC i REGULATORY. CKE pyta o objawy niedoboru, tabele żywieniowe i bilans energetyczny — zawsze łącząc składnik → funkcję → skutek.
Węglowodany
SZYBKA energia (glukoza → ATP); glikogen = zapas w wątrobie i mięśniach.
energia
Lipidy
Zapas energii + budowa BŁON (fosfolipidy) + wchłanianie witamin A,D,E,K.
energia + błony
Białka
Głównie BUDULEC i funkcje: enzymy, przeciwciała, transport, mięśnie.
budulec
Uwaga
BIAŁKA NIE są głównym paliwem — mogą dać energię, ale ich rola to budowa i regulacja. TŁUSZCZE NIE są „zawsze złe" — magazynują energię, budują błony i umożliwiają wchłanianie A,D,E,K.
:key WITAMINY NIE dostarczają energii (nie mają kalorii). Działają jako regulatory, kofaktory i składniki procesów.
Żelazo (Fe) :: składnik HEMOGLOBINY → transport tlenu; niedobór → ANEMIA, męczliwość. :: tlen Wapń + wit.
Sód i potas (Na/K) :: przewodzenie impulsów nerwowych, gospodarka wodna. Jod (I) :: składnik hormonów TARCZYCY.
:idea BILANS ENERGETYCZNY = energia dostarczona − energia wydatkowana → nadwyżka / równowaga / deficyt → zmiana zapasów (masa ciała). Zależy od wieku, płci, masy, aktywności i stanu fizjologicznego (PPM/CPM).
(blue) Objaw niedoboru :: Połącz składnik z procesem i skutkiem. :: składnik→objaw (green) Witaminy :: Odróżnij A,D,E,K od B,C.
:rule NIE: „żelazo jest zdrowe". TAK: „żelazo jest składnikiem hemoglobiny, dlatego jego niedobór zmniejsza transport tlenu i powoduje szybsze zmęczenie".
Czy przypisałeś składnik do funkcji (energia / budowa / regulacja)? Czy przy witaminach napisałeś, że NIE dają energii?
sub :: Na maturze nie wystarczy napisać, że składnik jest „ważny" — trzeba wskazać proces, w którym uczestniczy, i konsekwencję jego braku. sprawdzian :: Szybki test: makroskładniki, witaminy, minerały, bilans.
U ucznia stwierdzono obniżone stężenie hemoglobiny i szybkie męczenie się podczas wysiłku. Dieta zawierała mało produktów bogatych w żelazo.
Witaminy dostarczają dużo energii. :: Witaminy REGULUJĄ procesy, nie są paliwem.
Węglowodany :: szybka energia Lipidy :: energia + błony + ADEK Białka :: budulec + funkcje Witaminy :: regulacja (nie energia) Bilans :: ilość ≠ jakość diety
Materiały ZPE
4 materiałyW tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła