Szczepienia, alergie, autoimmunizacja i niedobory odporności
Szczepienia wykorzystują pamięć immunologiczną (odporność czynna), a alergie, autoimmunizacja i niedobory pokazują, co dzieje się, gdy odporność działa za mocno, przeciw sobie albo za słabo.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić mechanizm szczepienia
antygen → pamięć immunologiczna
Odróżnić odporność czynną od biernej
kto tworzy odpowiedź
Rozpoznać alergię, autoimmunizację i niedobór
za mocno / przeciw sobie / za słabo
Wyjaśnić sens dawki przypominającej
pobudzenie komórek pamięci
Po co Ci to na maturze?
Jeden motyw spina całą lekcję: układ odpornościowy musi być skuteczny, ale KONTROLOWANY. Szczepienie wykorzystuje pamięć, alergia to reakcja NADMIERNA, autoimmunizacja — ŹLE SKIEROWANA, a niedobór — ZBYT SŁABA. CKE lubi tu tabele, wykresy przeciwciał i pytania „dlaczego".
Jak działa szczepionka?
Antygen
Aktywacja
Pamięć
Odpowiedź wtórna
Uwaga
Najważniejsza pułapka: szczepionka NIE dostarcza gotowych przeciwciał. Ona POBUDZA Twój układ, żeby sam wytworzył odpowiedź i pamięć → to odporność CZYNNA, nie bierna. Gotowe przeciwciała daje SUROWICA (odporność bierna).
Czynna czy bierna? Naturalna czy sztuczna?
Odporność czynna :: Organizm SAM wytwarza odpowiedź (po zakażeniu lub szczepieniu). Wolniejszy start, ale TWORZY pamięć.
Dawka przypominająca — dlaczego działa szybciej?
:key Dawka przypominająca NIE zaczyna od zera. Ponowny kontakt z antygenem POBUDZA istniejące komórki pamięci → odpowiedź wtórna jest SZYBSZA, SILNIEJSZA i dłużej utrzymuje ochronę.
Zaburzenia odporności — trzy typy błędu
(amber) Alergia :: ZA MOCNO — nadmierna reakcja na zwykle nieszkodliwy alergen. :: nadreakcja (red) Autoimmunizacja :: PRZECIW SOBIE — reakcja skierowana na własne tkanki.
Alergia — reakcja nadmierna
Alergen :: zwykle nieszkodliwa substancja (pyłek, roztocza, pokarm) trafia do uczulonego organizmu IgE i komórki tuczne :: przeciwciała IgE związane z komórkami tucznymi rozpoznają alergen Histamina :: komórki tuczne uwalniają histaminę i inne mediatory Obj…
Autoimmunizacja — reakcja przeciw sobie
:idea Zdrowy układ odpornościowy odróżnia „swoje" od „obcego" — to TOLERANCJA immunologiczna. W autoimmunizacji ta tolerancja ZAWODZI: własne antygeny są rozpoznawane jako zagrożenie, więc limfocyty lub przeciwciała atakują własne tkanki i narządy, prowadz…
Niedobory odporności i HIV
Niedobór pierwotny :: Zwykle WRODZONY / genetyczny; obecny od urodzenia. :: wrodzony Niedobór wtórny :: NABYTY — np.
Jak CKE pyta o odporność i jej zaburzenia?
(green) Tabela odporności :: Przypisz przykład do czynnej/biernej i naturalnej/sztucznej. :: klasyfikacja (blue) Wykres przeciwciał :: Wyjaśnij dawkę przypominającą i odpowiedź wtórną.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „szczepionka daje przeciwciała". TAK: „szczepionka pobudza własne limfocyty do odpowiedzi i wytworzenia komórek pamięci, dlatego przy kolejnym kontakcie odpowiedź jest szybsza".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy organizm SAM tworzy odpowiedź (czynna), czy dostał gotowe przeciwciała (bierna)? Czy kontakt był naturalny (zakażenie/matka), czy sztuczny (szczepionka/surowica)?
Rozpoznaj typ odporności i rodzaj zaburzenia
sub :: Na maturze sprawdź: kto tworzy odpowiedź, czy podano gotowe przeciwciała, czy powstaje pamięć i czy reakcja jest nadmierna, błędna, czy osłabiona. sprawdzian :: Szybki test: czynna/bierna, dawka przypominająca, alergia, autoimmunizacja, HIV.
Mini-zadanie w stylu CKE
Po szczepieniu przeciw pewnemu wirusowi wytworzyły się limfocyty pamięci. Po kilku latach podano dawkę przypominającą, po której poziom przeciwciał wzrósł szybciej niż po pierwszej dawce.
Najczęstsze pułapki CKE
Szczepionka zawiera gotowe przeciwciała. :: Szczepionka pobudza WŁASNĄ odpowiedź i pamięć (odporność czynna).
Powtórka w 30 sekund
Szczepionka :: pobudza odporność czynną + pamięć Surowica :: gotowe przeciwciała, odporność bierna Dawka przypominająca :: budzi komórki pamięci Alergia :: za mocno (alergen → histamina) Autoimmunizacja :: przeciw sobie (utrata tolerancji) Niedobór / HIV ::…
Materiały ZPE
4 materiałyW tej lekcji
Teoria
- 3Jak działa szczepionka?
- 4Czynna czy bierna? Naturalna czy sztuczna?
- 5Dawka przypominająca — dlaczego działa szybciej?
- 6Zaburzenia odporności — trzy typy błędu
- 7Alergia — reakcja nadmierna
- 8Autoimmunizacja — reakcja przeciw sobie
- 9Niedobory odporności i HIV
- 10Jak CKE pyta o odporność i jej zaburzenia?
- 13Rozpoznaj typ odporności i rodzaj zaburzenia
Zadanie
Źródła