Odporność swoista — limfocyty, przeciwciała i pamięć
Odporność swoista rozpoznaje konkretne antygeny, wykorzystuje limfocyty B i T oraz tworzy pamięć immunologiczną, dzięki której kolejna reakcja jest szybsza i silniejsza.
Po co organizmowi odporność swoista?
Odporność nieswoista działa szybko, ale jest dość ogólna. Czasem organizm potrzebuje reakcji precyzyjnej: rozpoznania konkretnego antygenu, uruchomienia odpowiednich limfocytów i wytworzenia pamięci immunologicznej. To właśnie robi odporność swoista, nazywana też nabytą.
Najważniejsza myśl: odporność swoista działa wolniej przy pierwszym kontakcie, ale jest dokładniejsza i potrafi zapamiętać antygen.
Słowo antygen oznacza strukturę rozpoznawaną przez układ odpornościowy, np. fragment białka wirusa, bakterii albo obcej komórki. Układ odpornościowy nie rozpoznaje „całej choroby” jak nazwy z podręcznika. Rozpoznaje konkretne cząsteczki lub ich fragmenty.
Słownictwo
Limfocyty B i przeciwciała — odpowiedź humoralna
Limfocyty B odpowiadają za odporność humoralną, czyli związaną z przeciwciałami obecnymi w płynach ustrojowych. Po rozpoznaniu antygenu i aktywacji limfocyt B może przekształcić się w komórkę plazmatyczną (plazmocyt), która produkuje przeciwciała.
Przeciwciało jest białkiem o specyficznym kształcie. Pasuje do określonego antygenu trochę jak klucz do zamka. Dzięki temu może wiązać antygen i ułatwiać jego neutralizację, zlepianie drobnoustrojów albo fagocytozę.
Nie myl przeciwciał z antygenami:
| Pojęcie | Co oznacza? |
|---|---|
| antygen | struktura rozpoznawana jako obca lub wymagająca reakcji |
| przeciwciało | białko produkowane przez komórki plazmatyczne, wiążące antygen |
| komórka plazmatyczna (plazmocyt) | aktywowany limfocyt B produkujący przeciwciała |
| komórka pamięci | komórka długo żyjąca, umożliwiająca szybszą reakcję przy kolejnym kontakcie |
Słownictwo
Limfocyty T — odpowiedź komórkowa i regulacja
Limfocyty T dojrzewają w grasicy i są kluczowe dla odporności komórkowej. Niektóre z nich pomagają aktywować inne komórki odpornościowe, a inne niszczą komórki zakażone wirusami lub komórki nowotworowe.
Uproszczony podział:
| Typ limfocytu T | Główna rola |
|---|---|
| T pomocnicze | koordynują odpowiedź, aktywują limfocyty B i inne komórki |
| T cytotoksyczne | niszczą komórki zakażone lub nieprawidłowe |
| T regulatorowe | hamują zbyt silną odpowiedź odpornościową |
To ważne, bo wirusy często ukrywają się wewnątrz komórek. Przeciwciała dobrze działają na cząstki poza komórkami, ale komórka zakażona wirusem wymaga reakcji komórkowej.
Prezentacja antygenu — jak komórki pokazują problem
Żeby limfocyty mogły zareagować, antygen często musi zostać odpowiednio zaprezentowany. Komórki prezentujące antygen, np.
Pierwotna i wtórna odpowiedź immunologiczna
Przy pierwszym kontakcie z antygenem odpowiedź swoista rozwija się wolniej. Organizm potrzebuje czasu, żeby aktywować właściwe limfocyty, namnożyć je i wytworzyć przeciwciała.
Jak CKE pyta o odporność swoistą?
Częsty typ zadania to porównanie odpowiedzi pierwotnej i wtórnej na wykresie. Odpowiedź wtórna zwykle zaczyna się szybciej i prowadzi do wyższego poziomu przeciwciał.
Kluczowe pojęcia
Odporność swoista
Nabyta, precyzyjna odpowiedź skierowana przeciw konkretnemu antygenowi
Antygen
Struktura rozpoznawana przez układ odpornościowy jako cel reakcji
Przeciwciało
Białko produkowane przez komórki plazmatyczne, specyficznie wiążące antygen
Limfocyt B
Komórka odpornościowa, która po aktywacji może dawać komórki plazmatyczne i komórki pamięci
Limfocyt T
Komórka odpornościowa ważna w regulacji odpowiedzi i niszczeniu komórek zakażonych
Odpowiedź humoralna
Odpowiedź swoista związana z przeciwciałami obecnymi w płynach ustrojowych
Odpowiedź komórkowa
Odpowiedź swoista oparta m.in. na limfocytach T cytotoksycznych niszczących zakażone komórki
Pamięć immunologiczna
Zdolność szybszej i silniejszej reakcji po kolejnym kontakcie z tym samym antygenem
W tej lekcji