Ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy człowieka
Ośrodkowy układ nerwowy (mózgowie + rdzeń kręgowy) analizuje i koordynuje, a obwodowy (nerwy + zwoje) łączy go z receptorami i efektorami. Kluczowy schemat: receptor → neuron czuciowy → OUN → neuron ruchowy → efektor.
Po tej lekcji będziesz umieć
Odróżnić OUN od obwodowego układu nerwowego
centrum vs drogi
Wskazać funkcje mózgowia i rdzenia kręgowego
analiza + odruchy
Opisać łuk odruchowy
receptor → efektor
Przewidzieć skutek uszkodzenia drogi
czuciowa vs ruchowa
Po co Ci to na maturze?
Układ nerwowy działa jak system: OUN analizuje i koordynuje, a obwodowy układ nerwowy przewodzi informacje między OUN a receptorami i efektorami. CKE daje schemat łuku odruchowego albo opis uszkodzenia i pyta: gdzie leży problem i jaki będzie skutek.
OUN vs obwodowy — kto co robi
OUN (ośrodkowy)
MÓZGOWIE + RDZEŃ KRĘGOWY. Analizuje informacje, integruje i koordynuje reakcje.
centrum
Obwodowy (OUN peryferyjny)
NERWY + ZWOJE nerwowe. Łączy OUN z receptorami i efektorami — przewodzi impulsy.
drogi
Uwaga
OUN to NIE „wszystkie nerwy w ciele" — to tylko mózgowie i rdzeń kręgowy. Receptor i efektor są POZA OUN. Obwodowy układ nerwowy obejmuje nerwy ORAZ zwoje (nie tylko „przewody").
Mózgowie ≠ mózg potoczny (i inne pułapki nazw)
(green) Kora mózgu :: Świadomość, analiza bodźców, ruch dowolny, myślenie. :: analiza (blue) Móżdżek :: Koordynacja ruchów i równowaga.
Droga czuciowa i ruchowa — pilnuj kierunku
Neuron czuciowy :: prowadzi impuls DO OUN (kierunek aferentny) — od receptora do ośrodka. Neuron ruchowy :: prowadzi impuls Z OUN do efektora (kierunek eferentny) — do mięśnia lub gruczołu.
Łuk odruchowy — główny model zadaniowy
Receptor :: odbiera bodziec i przekształca go w impuls Neuron czuciowy :: przewodzi impuls do rdzenia kręgowego (OUN) Ośrodek + interneuron :: w rdzeniu kręgowym zapada „decyzja" odruchowa Neuron ruchowy :: przewodzi impuls z OUN do efektora Efektor :: mięs…
Odruch rdzeniowy — szybki, zanim pomyślisz
:idea W odruchu cofnięcia ręki od gorącego przedmiotu ośrodek odruchowy jest w RDZENIU KRĘGOWYM. Reakcja rusza, ZANIM nastąpi pełna świadoma analiza — to Cię chroni.
Ochrona OUN
(slate) Czaszka i kręgosłup :: Osłona mechaniczna delikatnej tkanki nerwowej. :: kości (blue) Opony :: Błony okrywające mózgowie i rdzeń kręgowy.
Jak CKE pyta o układ nerwowy?
(blue) Schemat OUN/obwodowy :: Wskaż mózgowie, rdzeń kręgowy, nerwy, zwoje. :: podział (green) Łuk odruchowy :: Ułóż 5 elementów w kolejności.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „człowiek nie reaguje, bo nerw jest uszkodzony". TAK: „uszkodzenie neuronu ruchowego uniemożliwia przekazanie impulsu z OUN do efektora, więc mięsień nie wykonuje reakcji".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy to OUN (mózgowie/rdzeń kręgowy) czy obwodowy (nerwy/zwoje)? Który element łuku: receptor, neuron czuciowy, ośrodek, neuron ruchowy, efektor?
Prześledź drogę impulsu od bodźca do reakcji
sub :: Na maturze sprawdź: gdzie impuls jest odbierany, którędy trafia do OUN, gdzie jest analizowany i którędy wraca do efektora. sprawdzian :: Szybki test: OUN/obwodowy, łuk odruchowy, uszkodzenia.
Mini-zadanie w stylu CKE
U pacjenta receptor bólu w skórze i neuron czuciowy działają prawidłowo. Pacjent czuje dotyk i ból, ale nie może wykonać ruchu daną kończyną.
Najczęstsze pułapki CKE
OUN to wszystkie nerwy w ciele. :: OUN to mózgowie i rdzeń kręgowy; nerwy i zwoje to obwodowy.
Powtórka w 30 sekund
OUN :: mózgowie + rdzeń kręgowy (analiza) Obwodowy :: nerwy + zwoje (przewodzenie) Receptor :: odbiera bodziec Efektor :: wykonuje reakcję Czuciowy/ruchowy :: do OUN / z OUN Odruch rdzeniowy :: szybki, ośrodek w rdzeniu
Materiały ZPE
4 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Powtórka
Źródła