Kod genetyczny i translacja — biosynteza białka
Kod genetyczny przypisuje trójkom nukleotydów w mRNA (kodonom) konkretne aminokwasy albo sygnał stop. Translacja na rybosomach zamienia kodony mRNA na sekwencję aminokwasów: antykodon tRNA rozpoznaje kodon, a tRNA przynosi właściwy aminokwas.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić, czym jest kod genetyczny
trójki nukleotydów → aminokwasy
Odróżnić kodon od antykodonu
mRNA vs tRNA
Opisać role mRNA, tRNA i rybosomu
matryca, transport, synteza
Wymienić cechy kodu genetycznego
trójkowy, jednoznaczny, zdegenerowany
Po co Ci to na maturze?
To zamyka oś DNA → RNA → białko. Transkrypcja robi RNA, TRANSLACJA robi białko. CKE daje sekwencję mRNA i pyta o aminokwasy, antykodon tRNA albo cechę kodu. Najczęstszy błąd: mylenie kodonu (mRNA) z antykodonem (tRNA).
Kod genetyczny — czytanie trójkami
Zapamiętaj
Kod genetyczny przypisuje TRÓJKOM nukleotydów w mRNA (KODONOM) konkretne aminokwasy albo sygnał STOP. Czyta się go po 3 nukleotydy. Kodon to trójka w mRNA; ANTYKODON to trójka w tRNA komplementarna do kodonu.
Kodon → antykodon → aminokwas
mRNA :: niesie kodony — matryca odczytywana przez rybosom tRNA :: ma ANTYKODON i przynosi odpowiedni AMINOKWAS (transportuje, nie produkuje) Dopasowanie :: antykodon tRNA łączy się komplementarnie z kodonem mRNA Rybosom :: tworzy WIĄZANIA PEPTYDOWE → powsta…
Cechy kodu genetycznego
(blue) Trójkowy :: Jeden kodon = 3 nukleotydy. :: 3 nukleotydy (green) Jednoznaczny :: Jeden kodon = jeden konkretny aminokwas albo STOP.
Translacja: inicjacja → elongacja → terminacja
Inicjacja :: rybosom wiąże mRNA, odnajduje kodon START (zwykle AUG, koduje metioninę) Elongacja :: kolejne tRNA dopasowują się do kodonów, rybosom tworzy wiązania peptydowe → łańcuch rośnie Terminacja :: rybosom napotyka kodon STOP (brak tRNA dla STOP) → tr…
Degeneracja kodu a mutacje
:idea Ponieważ kod jest ZDEGENEROWANY, kilka kodonów może kodować ten sam aminokwas. Dlatego część mutacji punktowych (zmiana jednego nukleotydu) NIE zmienia aminokwasu — skutek mutacji bywa wtedy łagodniejszy (mutacja cicha).
Jak CKE pyta o translację?
(blue) Sekwencja aminokwasów :: Z mRNA odczytaj kodony i przypisz aminokwasy. :: odczyt (green) Antykodon :: Podaj antykodon tRNA komplementarny do kodonu.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „tRNA rozpoznaje aminokwas". TAK: „antykodon tRNA łączy się komplementarnie z kodonem mRNA, a tRNA dostarcza aminokwas odpowiadający temu kodonowi; dzięki temu kolejność kodonów mRNA wyznacza kolejność aminokwasów w polipeptydzie".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy pamiętasz: kodon w mRNA, antykodon w tRNA? Czy czytasz mRNA TRÓJKAMI (od kodonu start)?
Połącz kodon z aminokwasem
sub :: Na maturze sprawdzaj: kodon jest w mRNA, antykodon w tRNA, a rybosom łączy aminokwasy w polipeptyd. sprawdzian :: Szybki test: kodon/antykodon, cechy kodu, etapy translacji.
Mini-zadanie w stylu CKE
Fragment mRNA zawiera kodon AUG, a następnie kilka kolejnych kodonów kodujących aminokwasy. Polecenie: Wyjaśnij znaczenie kodonu AUG podczas translacji.
Najczęstsze pułapki CKE
Kodon jest na tRNA. :: Kodon jest w mRNA; antykodon w tRNA.
Powtórka w 30 sekund
Kod genetyczny :: trójki nukleotydów (kodony) Kodon :: w mRNA; antykodon w tRNA tRNA :: transportuje aminokwas Rybosom :: łączy aminokwasy (wiązania peptydowe) Start/stop :: AUG start; STOP kończy Zdegenerowany :: 1 aminokwas, kilka kodonów
Materiały ZPE
4 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła