Płeć, cechy sprzężone z płcią i rodowody
Cechy sprzężone z płcią to najczęściej geny na chromosomie X — recesywny allel ujawnia się głównie u mężczyzn (jeden chromosom X), a kobiety bywają nosicielkami. Rodowód rozwiązuje się przez rozpoznanie wzoru: autosomalny, sprzężony z X, sprzężony z Y lub mitochondrialny.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić chromosomową determinację płci
XX / XY, plemnik decyduje
Zapisać genotypy cech sprzężonych z X
allel przy X (XH Xh, Xh Y)
Wyjaśnić, czemu chorują głównie mężczyźni
jeden chromosom X
Analizować rodowód
rozpoznaj model dziedziczenia
Po co Ci to na maturze?
Cechy sprzężone z płcią to NIE „cechy jednej płci" — to cechy warunkowane przez geny na chromosomach płci, najczęściej na X. CKE daje rodowód i pyta: jaki to model dziedziczenia, jaki genotyp, jakie ryzyko u dziecka. Nie zgaduj choroby — czytaj WZÓR w rodzinie.
Chromosomowa determinacja płci
Zapamiętaj
Kobieta zwykle ma XX, mężczyzna XY. Matka przekazuje dziecku ZAWSZE chromosom X; ojciec przekazuje X ALBO Y. To PLEMNIK decyduje o płci chromosomowej dziecka. Autosomy (pozostałe pary) dotyczą obu płci tak samo — chromosomy PŁCI (X, Y) nie są równoważne.
Cechy sprzężone z X — czemu chorują głównie mężczyźni?
Zapis genotypu :: allel zapisujemy PRZY chromosomie X, np. X^H X^h (nosicielka), X^h Y (chory mężczyzna) Mężczyzna (X^h Y) :: ma tylko JEDEN chromosom X → recesywny allel ujawnia się → zwykle CHORUJE Kobieta (X^H X^h) :: drugi, prawidłowy allel na drugim X…
Sprzężenie z Y i dziedziczenie mitochondrialne
Sprzężone z Y :: Gen na chromosomie Y → z ojca na WSZYSTKICH synów, NIE na córki. :: ojciec → synowie Mitochondrialne :: mtDNA dziedziczone głównie od MATKI (cytoplazma komórki jajowej) → matka może przekazać cechę wszystkim dzieciom; chory ojciec zwykle N…
Jak czytać rodowód
Dominująca czy recesywna :: czy cecha „przeskakuje" pokolenia (recesywna może się pojawić u dziecka zdrowych rodziców) Autosom czy płeć :: przyjrzyj się płci osób chorych Przekaz ojciec → syn :: jeśli WYSTĘPUJE, cecha NIE jest sprzężona z X Nosicielstwo i m…
Jak CKE pyta o rodowody?
(blue) Model dziedziczenia :: Rozpoznaj: autosom / X / Y / mitochondrialne. :: identyfikacja (green) Genotypy :: Zapisz genotypy wybranych osób (X^H X^h itd.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „chorują mężczyźni, więc gen jest na Y". TAK: „wzór pasuje do recesywnej cechy sprzężonej z X, bo chorują głównie mężczyźni, kobiety mogą być nosicielkami, a ojciec nie przekazuje swojego X synom".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy ustaliłeś: dominująca czy recesywna? Czy sprawdziłeś przekaz OJCIEC → SYN (wyklucza X)?
Nie zgaduj — czytaj wzór rodowodu
sub :: Na maturze sprawdzaj: dominacja czy recesywność, autosom czy X/Y, nosicielstwo, przekaz ojciec–syn, możliwe dziedziczenie mitochondrialne. sprawdzian :: Szybki test: determinacja płci, sprzężenie z X, rodowód.
Mini-zadanie w stylu CKE
Zdrowa kobieta, której ojciec chorował na hemofilię, ma dziecko ze zdrowym mężczyzną. Hemofilia jest cechą recesywną sprzężoną z chromosomem X.
Najczęstsze pułapki CKE
Każda cecha częstsza u mężczyzn jest sprzężona z Y. :: Najczęściej to recesywna cecha sprzężona z X.
Powtórka w 30 sekund
Płeć :: XX / XY, plemnik decyduje Sprzężone z płcią :: najczęściej geny na X Mężczyzna X^h Y :: choruje (jeden X) Nosicielka :: kobieta X^H X^h Ojciec :: X córkom, Y synom Modele :: autosom / X / Y / mitochondrialne
Materiały ZPE
4 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła