Genetyka na maturze — krzyżówki wszystkich typów
Krzyżówki to jeden z najczęstszych typów zadań PR — a największy błąd to rysowanie tabeli Punnetta bez rozpoznania typu dziedziczenia. Zasada: najpierw typ, potem tabelka. Algorytm: typ dziedziczenia → genotypy rodziców → gamety → krzyżówka → genotypy potomstwa → fenotypy → odpowiedź słowna. Fenotyp heterozygoty zależy od typu: przy dominacji pełnej wygląda jak dominująca (fenotypy 3:1), przy niepełnej jest pośredni (1:2:1), przy kodominacji oba allele ujawniają się naraz (AB0). Allele wielokrotne: w populacji jest więcej wariantów, osobnik ma dwa (IA i IB kodominują, i recesywny). Stosunek 9:3:3:1 obowiązuje tylko przy niezależnym dziedziczeniu genów i dominacji pełnej. Cechy sprzężone z płcią zapisuj z chromosomami X/Y — recesywny allel na X częściej ujawnia się u mężczyzn. Odróżniaj prawdopodobieństwo genotypu od fenotypu.
Po tej lekcji będziesz umieć
Rozpoznać typ dziedziczenia PRZED liczeniem
pełna/niepełna/kodominacja/płeć
Zapisać genotypy rodziców i gamety
poprawny zapis alleli
Rozwiązać krzyżówki wszystkich typów
jedno- i dwugenowe, AB0, płeć
Odróżnić prawdopodobieństwo genotypu od fenotypu
zgodnie z poleceniem
Po co Ci to na maturze?
Krzyżówki to jeden z najczęstszych typów zadań PR. Największy błąd: uczeń od razu rysuje tabelę Punnetta, nie ustalając TYPU dziedziczenia. A ten sam układ rodziców daje INNY wynik przy dominacji pełnej, niepełnej, kodominacji albo sprzężeniu z płcią.
Algorytm każdej krzyżówki
Szybka zasada
Kolejność: TYP DZIEDZICZENIA → GENOTYPY RODZICÓW → GAMETY (po 1 allelu z każdej pary) → KRZYŻÓWKA → GENOTYPY POTOMSTWA → FENOTYPY (zależą od typu!) → ODPOWIEDŹ SŁOWNA. Sprawdź, czy polecenie pyta o genotyp czy fenotyp, o stosunek czy o prawdopodobieństwo.
Typy dziedziczenia — fenotyp heterozygoty
Dominacja pełna :: Heterozygota (Aa) WYGLĄDA jak homozygota dominująca (AA). Aa × Aa → fenotypy 3 : 1.
Allele wielokrotne i układ AB0
:key Allele wielokrotne: w POPULACJI istnieje więcej niż dwa warianty genu, ale pojedynczy osobnik ma nadal DWA allele. Układ AB0: allele IA i IB są KODOMINUJĄCE, allel i jest recesywny.
Krzyżówki dwugenowe — warunek 9:3:3:1
:rule Stosunek fenotypów 9:3:3:1 (z krzyżówki AaBb × AaBb) obowiązuje TYLKO gdy geny dziedziczą się NIEZALEŻNIE (niesprzężone, zwykle na różnych chromosomach) i przy dominacji pełnej. Gamety powstają z jednego allelu z KAŻDEJ pary (AaBb → AB, Ab, aB, ab).
Cechy sprzężone z płcią
:key Allel na chromosomie X — zapis MUSI zawierać chromosomy (np. XᴬXᵃ, XᵃY).
Genotyp vs fenotyp, prawdopodobieństwo
:idea Uważnie czytaj pytanie: prawdopodobieństwo GENOTYPU (np. aa) to nie to samo co prawdopodobieństwo FENOTYPU (np.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule Nie kończ na tabelce. Napisz: genotypy rodziców, gamety, wynik i ODPOWIEDŹ SŁOWNĄ zgodną z poleceniem (procent lub stosunek).
Mini-zadanie 1 (dominacja niepełna)
U rośliny czerwony i biały kolor kwiatów dziedziczą się z dominacją niepełną; heterozygoty są różowe. Skrzyżowano dwie rośliny różowe.
Mini-zadanie 2 (układ AB0)
Matka ma grupę krwi AB, ojciec grupę 0. Polecenie: Jakie grupy krwi mogą mieć dzieci?
Sprawdź się przed odpowiedzią
Ustaliłeś TYP dziedziczenia, zanim narysowałeś tabelę? Zapisałeś genotypy poprawnie (przy sprzężeniu z płcią — z X/Y)?
Najczęstsze pułapki CKE
Rysujesz tabelkę bez rozpoznania typu dziedziczenia. :: Najpierw ustal mechanizm, potem licz.
Powtórka w 30 sekund
Zasada :: najpierw TYP dziedziczenia, potem tabelka Algorytm :: typ → genotypy → gamety → krzyżówka → fenotypy → odpowiedź Heterozygota :: pełna=dominujący / niepełna=pośredni / kodominacja=oba AB0 :: IA i IB kodominują, i recesywny; AB=IAIB, 0=ii 9:3:3:1 :…
Sprawdź, czy umiesz rozwiązywać krzyżówki
sub :: Przećwicz dominację pełną, niepełną, kodominację, allele wielokrotne, AB0 i cechy sprzężone z płcią. sprawdzian :: Szybki test: typ dziedziczenia + krzyżówka + prawdopodobieństwo.
Materiały ZPE
4 materiałyMateriał z klas 1–4
Skąd znasz ten materiał
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła