Prawa Mendla — krzyżówki mono- i dwugenowe
Prawa Mendla opisują, jak allele rozchodzą się do gamet (prawo czystości gamet) i łączą u potomstwa. Krzyżówkę zaczynaj od genotypów rodziców i gamet, a proporcje 3:1, 1:2:1 i 9:3:3:1 stosuj tylko przy spełnionych warunkach (dominacja pełna, niezależne dziedziczenie).
Po tej lekcji będziesz umieć
Odróżnić allel, genotyp, fenotyp, homo- i heterozygotę
język genetyki
Wyznaczyć gamety z genotypu
prawo czystości gamet
Wykonać krzyżówkę jedno- i dwugenową
tabela Punnetta
Podać WARUNKI proporcji Mendla
3:1, 1:2:1, 9:3:3:1
Po co Ci to na maturze?
Najważniejsza zasada: krzyżówka zaczyna się od GAMET, nie od tabelki. Uczeń, który zna proporcję 3:1 albo 9:3:3:1, ale nie umie jej uzasadnić, traci punkty. CKE chce toku: genotypy rodziców → gamety → genotypy potomstwa → fenotypy → prawdopodobieństwo.
Język genetyki — bez tego ani kroku
Allel / genotyp / fenotyp
Allel = wersja genu; genotyp = zapis alleli (np. Aa); fenotyp = obserwowalna cecha.
zapis vs cecha
Homozygota / heterozygota
Homozygota = dwa takie same allele (AA lub aa); heterozygota = różne (Aa).
AA/aa vs Aa
Uwaga
Fenotyp DOMINUJĄCY nie mówi, czy osobnik ma genotyp AA czy Aa — oba wyglądają tak samo (przy dominacji pełnej). Allel recesywny w heterozygocie NIE znika — tylko się nie ujawnia.
Prawo czystości gamet i krzyżówka jednogenowa
Prawo czystości gamet :: do jednej gamety trafia tylko JEDEN allel danego genu Gamety rodziców :: Aa tworzy gamety A oraz a (nie „Aa") Tabela Punnetta :: łączymy gamety → AA, Aa, Aa, aa Wyniki :: genotypy 1:2:1; fenotypy 3:1 (przy dominacji PEŁNEJ) :key Roz…
Krzyżówka testowa
:idea Osobnik o fenotypie dominującym może być AA albo Aa. Aby to sprawdzić, krzyżujemy go z HOMOZYGOTĄ RECESYWNĄ (aa).
Krzyżówka dwugenowa i proporcja 9:3:3:1
Gamety AaBb :: przy niezależnym dziedziczeniu: AB, Ab, aB, ab (4 typy, równe proporcje) Kombinacje :: AaBb × AaBb → 16 możliwych połączeń Fenotypy :: przy dominacji pełnej stosunek fenotypów może wynieść 9:3:3:1 Warunki :: tylko AaBb × AaBb + dominacja pełn…
Prawdopodobieństwo potomstwa
:rule Prawdopodobieństwo genotypu/fenotypu policzysz na dwa sposoby: (1) tabelą Punnetta — policz pola; (2) regułą MNOŻENIA — pomnóż prawdopodobieństwa niezależnych genów (np. P(A ) × P(B )).
Jak CKE pyta o dziedziczenie?
(green) Ustal genotyp :: Z proporcji potomstwa wywnioskuj genotyp rodzica. :: dedukcja (blue) Krzyżówka testowa :: Rozstrzygnij AA czy Aa (× aa).
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „bo wychodzi 3:1". TAK: „rodzice Aa i Aa tworzą gamety A oraz a; po połączeniu powstają AA, Aa, Aa, aa — stosunek genotypów 1:2:1; przy dominacji pełnej AA i Aa mają fenotyp dominujący, a aa recesywny, więc fenotypy 3:1".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy zacząłeś od genotypów rodziców i GAMET (nie od tabelki)? Czy Aa rozpisałeś na gamety A i a (a AaBb na AB, Ab, aB, ab)?
Najpierw gamety, potem tabela
sub :: Na maturze nie wpisuj proporcji z pamięci — pokaż genotypy rodziców, typ dominacji, typy gamet i sposób dziedziczenia. sprawdzian :: Szybki test: gamety, 1:2:1 vs 3:1, testowa, 9:3:3:1.
Mini-zadanie w stylu CKE
U rośliny żółta barwa nasion dominuje nad zieloną. Skrzyżowano roślinę o żółtych nasionach z rośliną o zielonych.
Najczęstsze pułapki CKE
3:1 to zawsze wynik krzyżówki. :: Tylko dla Aa × Aa przy dominacji pełnej.
Powtórka w 30 sekund
Start :: od genotypów rodziców i gamet Czystość gamet :: 1 allel danego genu / gametę Aa × Aa :: genotypy 1:2:1, fenotypy 3:1 Testowa :: × aa (rozstrzyga AA vs Aa) AaBb :: gamety AB, Ab, aB, ab 9:3:3:1 :: dominacja pełna + niezależne dziedziczenie
Materiały ZPE
4 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła