Odstępstwa od Mendla — dominacja niepełna i kodominacja
Nie każda cecha dziedziczy się jak prosty układ dominujący–recesywny. W dominacji niepełnej heterozygota ma fenotyp pośredni, a w kodominacji pokazuje oba warianty jednocześnie (np. grupa AB). Allele wielokrotne (AB0) i dziedziczenie wielogenowe zmieniają proporcje — najpierw rozpoznaj model.
Po tej lekcji będziesz umieć
Odróżnić dominację pełną, niepełną i kodominację
jak wygląda heterozygota
Wyjaśnić allele wielokrotne
populacja vs osobnik
Analizować dziedziczenie AB0
kodominacja + allele wielokrotne
Odróżnić cechę jakościową od ilościowej
kategorie vs zakres
Po co Ci to na maturze?
Nie każda cecha działa jak prosty układ dominujący–recesywny. CKE często daje opis potomstwa i pyta: JAKI to model dziedziczenia? Najpierw rozpoznaj model (po tym, jak wygląda heterozygota), dopiero potem licz krzyżówkę.
Jak wygląda heterozygota? Trzy modele
Dominacja pełna
Heterozygota Aa wygląda TAK SAMO jak homozygota dominująca AA.
jak dominujący
Dominacja niepełna
Heterozygota ma fenotyp POŚREDNI (czerwony × biały → różowy).
pośrednio
Kodominacja
Heterozygota pokazuje OBA warianty cechy JEDNOCZEŚNIE.
oba naraz
Zapamiętaj
Klucz do rozróżnienia: dominacja niepełna = POŚREDNIO (jeden mieszany fenotyp), kodominacja = OBA warianty widoczne osobno. Uwaga: allele SIĘ NIE MIESZAJĄ — pośredni jest tylko EFEKT fenotypowy; allele rozdzielają się do gamet niezmienione.
Allele wielokrotne i grupy krwi AB0
:warn Allele WIELOKROTNE: w POPULACJI istnieje więcej niż dwie wersje genu (np. IA, IB, i), ale jeden osobnik DIPLOIDALNY ma MAKSYMALNIE DWA allele danego genu (po jednym od każdego rodzica).
Cechy jakościowe vs ilościowe (dziedziczenie wielogenowe)
Cecha jakościowa :: Wyraźne KATEGORIE (np. grupa krwi).
Jak CKE pyta o model dziedziczenia?
(amber) Fenotyp pośredni :: F1 pośrednie między rodzicami → dominacja niepełna. :: pośrednio (blue) Oba warianty :: Heterozygota z dwoma cechami → kodominacja.
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
:rule NIE: „bo wyszło 50%". TAK: „to dominacja niepełna, bo heterozygoty mają fenotyp pośredni między obydwoma homozygotami — żaden allel nie maskuje całkowicie drugiego w fenotypie heterozygoty".
Sprawdź się przed odpowiedzią
Jak wygląda HETEROZYGOTA: jak dominujący, pośrednio, czy oba warianty? Czy nie napisałeś, że allele „się mieszają"?
Najpierw model, potem krzyżówka
sub :: Na maturze sprawdzaj, czy heterozygota wygląda jak homozygota dominująca, ma fenotyp pośredni, czy pokazuje oba warianty cechy. sprawdzian :: Szybki test: niepełna vs kodominacja, AB0, wielogenowe.
Mini-zadanie w stylu CKE
Skrzyżowano roślinę o kwiatach czerwonych z rośliną o kwiatach białych. Wszystkie rośliny F1 miały kwiaty różowe.
Najczęstsze pułapki CKE
Dominacja niepełna to mieszanie alleli. :: Allele się NIE mieszają; pośredni jest efekt fenotypowy.
Powtórka w 30 sekund
Najpierw :: rozpoznaj model dziedziczenia Niepełna :: heterozygota POŚREDNIA (różowy) Kodominacja :: OBA warianty naraz (AB) Allele wielokrotne :: populacja 2, osobnik max 2 AB0 :: IA,IB kodominujące, oba nad i Wielogenowe :: wiele genów → ciągły zakres
Materiały ZPE
4 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła