Stanisław August

Stanisław August Poniatowski (1732–1798) to ostatni król Polski — postać tragiczna i do dziś oceniana bardzo różnie. Z jednej strony światły reformator i wielki mecenas kultury, z drugiej władca, który nie zdołał uratować państwa przed upadkiem.

Na tron wstąpił w 1764 roku dzięki poparciu Rosji, a konkretnie carycy Katarzyny II, z którą wcześniej łączył go romans. Katarzyna widziała w nim wygodnego, uległego kandydata — i to obce poparcie od początku ciążyło nad jego panowaniem.

Poniatowski był jednak człowiekiem oświecenia, który szczerze chciał zreformować i unowocześnić kraj. Otoczył się uczonymi i artystami, słynął z „obiadów czwartkowych” — spotkań, na których dyskutowano o literaturze, nauce i polityce. Wspierał sztukę, przebudował Zamek Królewski i Łazienki.

Ogromną wagę przywiązywał do oświaty. W 1765 roku założył Szkołę Rycerską, kształcącą przyszłych oficerów i urzędników, a w 1773 roku powstała za jego panowania Komisja Edukacji Narodowej — pierwsze w Europie ministerstwo oświaty.

Największym osiągnięciem epoki była Konstytucja 3 maja 1791 roku — pierwsza konstytucja w Europie i druga na świecie. Uchwalona przez Sejm Wielki, a współtworzona przez samego króla, znosiła zgubne liberum veto i wolną elekcję oraz porządkowała ustrój państwa. Był to bohaterski wysiłek ratowania Rzeczypospolitej.

Reformy wywołały jednak sprzeciw części możnych, którzy zawiązali konfederację targowicką i wezwali na pomoc Rosję. W obliczu przegranej wojny 1792 roku król przystąpił do Targowicy — decyzja, którą wielu uznało za kapitulację i zdradę, i która najmocniej ciąży na jego pamięci.

Za jego panowania doszło do trzech rozbiorów Polski (1772, 1793, 1795). Po upadku powstania kościuszkowskiego, w 1795 roku, Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy, a Poniatowski abdykował. Ostatnie lata spędził w Petersburgu, gdzie zmarł w 1798 roku. Pozostał symbolem tragicznego rozdźwięku między światłymi ideami a bezsilnością upadającego państwa.