Mejoza — fazy, crossing-over, znaczenie genetyczne
Jak jeden cykl replikacji i dwa podziały prowadzą do komórek haploidalnych oraz zwiększają zmienność genetyczną.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić, po co zachodzi mejoza
redukcja 2n → n
Odróżnić mejozę I od mejozy II
co się rozdziela
Wskazać, co rozdziela się w obu podziałach
homologiczne vs siostrzane
Wyjaśnić crossing-over
wymiana fragmentów w profazie I
Wskazać źródła zmienności
crossing-over + niezależna segregacja
Rozpoznać błędy mejozy
nondysjunkcja
Mejoza — po co organizmowi taki podział?
Mejoza to podział redukcyjny — z komórki diploidalnej (2n) powstają komórki haploidalne (n). U człowieka gamety mają 23 chromosomy, a komórki somatyczne 46. Gdyby gamety powstawały przez mitozę, po zapłodnieniu liczba chromosomów podwajałaby się w każdym pokoleniu — mejoza temu zapobiega, a zapłodnienie przywraca stan 2n.
Jedna replikacja, dwa podziały
To główny schemat: jedna replikacja DNA → dwa podziały → redukcja liczby chromosomów.
Mejoza I (redukcyjna)
Rozdziela chromosomy HOMOLOGICZNE. Zestaw zmienia się z 2n na n (chromosomy nadal dwuchromatydowe).
2n → n
Mejoza II (jak mitoza)
Rozdziela chromatydy SIOSTRZANE. Powstają cztery komórki haploidalne.
n → n (1-chromatydowe)
Homologiczne vs siostrzane
Najczęstsza pułapka mejozy — zapamiętaj różnicę:
Chromatydy siostrzane
dwie identyczne kopie jednego chromosomu po replikacji, połączone centromerem
Chromosomy homologiczne
para o tych samych genach, ale możliwych różnych allelach; jeden od mamy, drugi od taty
Mejoza I rozdziela
chromosomy homologiczne
Mejoza II rozdziela
chromatydy siostrzane
Profaza I i crossing-over
W profazie I chromosomy homologiczne łączą się w pary (biwalenty). Może zajść crossing-over — wymiana fragmentów między niesiostrzanymi chromatydami homologów:
Zapamiętaj
Crossing-over zachodzi w PROFAZIE I, między NIESIOSTRZANYMI chromatydami chromosomów homologicznych (nie między siostrzanymi). Efekt: chromatydy z nowymi kombinacjami alleli.
Dwa źródła zmienności
Crossing-over
Wymiana fragmentów niesiostrzanych chromatyd homologów (profaza I) → nowe kombinacje alleli.
rekombinacja
Niezależna segregacja
Pary homologów ustawiają się losowo (metafaza I) i rozchodzą niezależnie → różne zestawy matczyne/ojcowskie.
losowe ustawienie
Błędy mejozy
Jeśli chromosomy homologiczne (mejoza I) albo chromatydy siostrzane (mejoza II) nie rozdzielą się prawidłowo — to nondysjunkcja. Gameta dostaje nieprawidłową liczbę chromosomów, a po zapłodnieniu może powstać aneuploidia (np. trisomia 21).
Jak rozpoznać etap mejozy po opisie?
Chromosomy homologiczne w parach + wymiana fragmentów
Rozchodzą się chromosomy homologiczne (dwuchromatydowe)
Rozchodzą się chromatydy siostrzane
Zmiana 2n → n
Cztery komórki haploidalne
Jak pisać odpowiedź, żeby dostać punkt?
Szybka zasada
W [mejozie I / mejozie II] rozdzielają się [chromosomy homologiczne / chromatydy siostrzane], dlatego [redukcja 2n do n / powstanie komórek haploidalnych].
Jest to anafaza I mejozy, ponieważ rozdzielają się chromosomy homologiczne, a nie chromatydy siostrzane. Chromosomy nadal są dwuchromatydowe, co odróżnia ten etap od anafazy II.
Sprawdź się przed odpowiedzią
Czy odróżniłeś chromosomy homologiczne od chromatyd siostrzanych?
Czy napisałeś, że crossing-over zachodzi w PROFAZIE I (nie w mitozie/profazie II)?
Czy wskazałeś, że mejoza I jest redukcyjna, a mejoza II podobna do mitozy?
Czy nie napisałeś, że mejoza daje dwie identyczne komórki?
Czy podałeś oba źródła zmienności (crossing-over + niezależna segregacja)?
Sprawdź, czy umiesz rozpoznać, co rozdziela się w mejozie
Przećwicz mejozę I, mejozę II, crossing-over i niezależną segregację.
Matura próbna z biologii
CKE-style · PRZadania CKE z anafazą I/II i błędami mejozy.
Wypróbuj maturę próbnąMini-zadanie w stylu CKE
W komórce podczas podziału rozchodzą się do przeciwnych biegunów chromosomy homologiczne, z których każdy nadal składa się z dwóch chromatyd.
Polecenie: Podaj etap podziału i uzasadnij.
Jest to anafaza I mejozy, ponieważ rozdzielają się chromosomy homologiczne, a nie chromatydy siostrzane. Chromosomy nadal są dwuchromatydowe, co odróżnia ten etap od anafazy II.
Najczęstsze pułapki CKE
Mejoza daje dwie identyczne komórki.
Daje cztery komórki haploidalne, różne genetycznie.
Crossing-over zachodzi w mitozie.
Zachodzi w profazie I mejozy.
Crossing-over między chromatydami siostrzanymi.
Między NIESIOSTRZANYMI chromatydami homologów.
W mejozie I rozdzielają się chromatydy siostrzane.
Rozdzielają się chromosomy homologiczne.
W mejozie II rozdzielają się chromosomy homologiczne.
Rozdzielają się chromatydy siostrzane.
Mejoza zawsze bezpośrednio tworzy gamety.
U roślin mejoza tworzy zarodniki.
Powtórka w 30 sekund
Mejoza
redukcyjna, 2n→n
Mejoza I
rozdział homologów
Mejoza II
rozdział chromatyd
Crossing-over
profaza I
Zmienność
CO + segregacja
Materiały ZPE
4 materiałyPowtórka do matury
Ten temat na maturze
W tej lekcji
Teoria
Zadanie
Źródła