Mitoza i mejoza — liczenie chromosomów i chromatyd
W zadaniach z mitozy i mejozy punkty najczęściej giną przez błędne liczenie, nie brak wiedzy o fazach. Kluczowa zasada: chromosomy liczymy po centromerach — dwie chromatydy siostrzane przy jednym centromerze to nadal jeden chromosom. Replikacja DNA (faza S) podwaja liczbę chromatyd i ilość DNA, ale NIE liczbę chromosomów. Mitoza rozdziela chromatydy siostrzane i zachowuje liczbę chromosomów (2n → 2n, komórki identyczne). Mejoza to dwa podziały: w mejozie I rozchodzą się chromosomy homologiczne (redukcja 2n → n, chromosomy nadal dwuchromatydowe), w mejozie II — chromatydy siostrzane. Crossing-over (profaza I) tworzy nowe kombinacje alleli, nie nowe geny.
Po tej lekcji będziesz umieć
Odróżnić chromosom, chromatydę i cząsteczkę DNA
licz po centromerach
Powiedzieć, co podwaja replikacja
chromatydy tak, chromosomy nie
Rozdzielić mejozę I od mejozy II
homologi vs chromatydy siostrzane
Rozwiązać zadania liczbowe
2n/n, przed/po replikacji
Po co Ci to na maturze?
W zadaniach z mitozy i mejozy uczeń rzadko traci punkt przez brak wiedzy o fazach — traci go przez błędne LICZENIE. Najczęstsza pułapka: „po replikacji podwaja się liczba chromosomów”. Nie. Podwaja się liczba chromatyd i ilość DNA — liczba chromosomów zostaje.
Chromosom, chromatyda, DNA — nie mieszaj
Zapamiętaj
CHROMOSOM to jednostka liczona po CENTROMERZE. CHROMATYDA to podłużna „połowa” chromosomu po replikacji. Po replikacji chromosom składa się z DWÓCH chromatyd siostrzanych połączonych JEDNYM centromerem — to nadal JEDEN chromosom. Zasada twarda: dwie chromatydy przy jednym centromerze = 1 chromosom.
Replikacja DNA — co się podwaja, a co nie
:rule W fazie S cyklu komórkowego DNA się replikuje. Skutek: każdy chromosom staje się dwuchromatydowy → liczba CHROMATYD i ilość DNA rosną dwukrotnie, ale liczba CHROMOSOMÓW pozostaje taka sama (bo nadal jeden centromer na chromosom).
Mitoza — zachowanie liczby chromosomów
:key Mitoza: jeden podział, rozdzielają się CHROMATYDY siostrzane. Każda komórka potomna otrzymuje taki sam zestaw chromosomów jak macierzysta (2n → 2n) i jest z nią identyczna genetycznie.
Mitoza vs mejoza — co się rozdziela?
Mejoza I :: Rozdzielają się CHROMOSOMY HOMOLOGICZNE → REDUKCJA 2n → n. Powstałe komórki są haploidalne, ale chromosomy nadal DWUchromatydowe.
Crossing-over i zmienność
:idea Crossing-over zachodzi w PROFAZIE I mejozy — między chromatydami NIESIOSTRZANYMI chromosomów homologicznych. Nie tworzy nowych GENÓW, tylko nowe KOMBINACJE alleli.
Jak CKE pyta o mitozę i mejozę?
(blue) Policz po replikacji :: 2n=8 → 8 chromosomów, 16 chromatyd (nie 16 chromosomów! ).
Jak rozwiązywać zadania liczbowe?
:rule Kolejność: ustal 2n lub n → sprawdź, czy DNA jest PO replikacji (chromosomy dwuchromatydowe? ) → policz chromosomy po CENTROMERACH, chromatydy licz osobno → rozpoznaj, co się rozdziela.
Uwaga
Mini-zadania w stylu CKE
Zadanie 1 (mitoza). Komórka 2n = 12, po replikacji DNA.
Sprawdź się przed odpowiedzią
Rozróżniasz chromosom (po centromerze) od chromatydy i od cząsteczki DNA? Ustaliłeś: DNA PRZED czy PO replikacji (chromosomy 1- czy 2-chromatydowe)?
Najczęstsze pułapki CKE
Po replikacji podwaja się liczba chromosomów. :: Podwaja się liczba chromatyd / ilość DNA, nie chromosomów.
Powtórka w 30 sekund
Algorytm :: 2n/n → replikacja?
Sprawdź, czy liczysz chromosomy bez pułapek
sub :: Przećwicz replikację DNA, rozdział chromatyd, redukcję chromosomów i typowe zadania CKE. sprawdzian :: Szybki test: policz chromosomy i chromatydy + rozpoznaj etap.
Materiały ZPE
4 materiałyMateriał z klas 1–4
Lekcje klasowe z tym materiałem
W tej lekcji
Teoria
Źródła