Henryk Walezy

Henryk Walezy (1551–1589) był pierwszym królem Polski wybranym w wolnej elekcji — a zarazem tym, który panował najkrócej i najbardziej niesławnie. Po niespełna czterech miesiącach rządów potajemnie uciekł z kraju, by objąć tron Francji.

Pochodził z francuskiej dynastii Walezjuszów; był synem króla Francji Henryka II i słynnej Katarzyny Medycejskiej. Wychowany na dworze paryskim, uchodził za ulubieńca matki i już jako młodzieniec brał udział w wielkiej polityce.

Jego droga do polskiego tronu wiązała się z przełomem ustrojowym. Po śmierci Zygmunta Augusta wygasła dynastia Jagiellonów, a szlachta po raz pierwszy wybrała króla w wolnej elekcji. W 1573 roku wybór padł na francuskiego księcia — Henryka.

Zanim jednak przywdział koronę, musiał przyjąć nowe zasady. Zaprzysiągł tzw. artykuły henrykowskie — zbiór praw, które trwale ograniczały władzę króla i określały ustrój Rzeczypospolitej. Gwarantowały m.in. tolerancję religijną oraz uprawnienia sejmu; odtąd zaprzysięgał je każdy kolejny elekcyjny władca.

Rządy Henryka w Polsce trwały jednak zaledwie kilka miesięcy. Francuski książę źle czuł się w nowej ojczyźnie, obce mu były jej obyczaje, a on sam raczej narzucał dworowi francuskie mody. Nie zdążył zapuścić korzeni, gdy nadeszła przełomowa wiadomość.

Wiosną 1574 roku zmarł jego brat, król Francji. Przed Henrykiem otworzyła się perspektywa objęcia znacznie potężniejszego tronu. Nie czekając na zgodę poddanych, w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku potajemnie wymknął się z Krakowa i pośpieszył do Francji.

We Francji panował jako Henryk III aż do śmierci. Nigdy formalnie nie zrzekł się polskiej korony — to sejm postanowił „nie czekać na króla" i rozpisać nową elekcję. Sam Henryk zginął w 1589 roku, zamordowany podczas wojen religijnych, jako ostatni z dynastii Walezjuszów. W polskiej pamięci pozostał władcą, który wolał Paryż od Krakowa — choć za jego elekcji narodziły się trwałe fundamenty ustroju Rzeczypospolitej.