Stefan Batory

Stefan Batory (1533–1586) to jeden z najwybitniejszych królów w dziejach Rzeczypospolitej — znakomity wódz i energiczny reformator, choć na polskim tronie zasiadał zaledwie dekadę. Co ciekawe, nie był Polakiem: pochodził z Siedmiogrodu (dziś w Rumunii) i wcześniej rządził tam jako książę.

Na polski tron trafił dzięki wolnej elekcji. W 1575 roku szlachta wybrała go na króla, a warunkiem było poślubienie Anny Jagiellonki — ostatniej przedstawicielki dynastii Jagiellonów. Ślub i koronacja odbyły się w 1576 roku na Wawelu; formalnie panowali oboje.

Batory szybko pokazał, że jest władcą silnej ręki. Najpierw uporał się z buntem Gdańska, a potem skierował swoją energię przeciw najgroźniejszemu wrogowi — Moskwie Iwana Groźnego, która zajęła Inflanty.

Wojny z Moskwą przyniosły mu największą sławę. W trzech kolejnych kampaniach (od 1579 roku) zdobywał kolejne twierdze — Połock, Wielkie Łuki — aż po wyczerpujące oblężenie Pskowa. Zmusił Iwana Groźnego do zawarcia korzystnego pokoju w Jamie Zapolskim (1582), odzyskując Inflanty. Zyskał opinię „króla, który się Moskwie nie kłaniał”.

Był też reformatorem wojska. Utworzył piechotę wybraniecką — oddziały złożone z chłopów z dóbr królewskich — która przez dziesięciolecia stanowiła ważną część polskiej armii. Unowocześnił artylerię i taktykę.

Batory dbał również o państwo i oświatę. Powołał Trybunał Koronny — najwyższy sąd szlachecki, który odciążył króla od rozstrzygania spraw sądowych. W 1579 roku założył Akademię Wileńską (dziś Uniwersytet Wileński), trzecią uczelnię wyższą w Rzeczypospolitej.

Zmarł nagle w 1586 roku w Grodnie, po zaledwie dziesięciu latach panowania. Choć rządził krótko i nie zdołał zrealizować wszystkich planów (marzył o wielkiej wojnie z Turcją), zapisał się w historii jako jeden z najzdolniejszych wodzów i najbardziej zdecydowanych władców Rzeczypospolitej.