Jan I

Jan I Olbracht (1459–1501) był królem Polski z dynastii Jagiellonów, którego panowanie zapisało się w pamięci głównie za sprawą jednej klęski i jednego słynnego powiedzenia: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta”.

Był synem Kazimierza Jagiellończyka, a jego matką — Elżbieta Rakuszanka z Habsburgów. Otrzymał staranne wykształcenie; jego nauczycielami byli m.in. słynny kronikarz Jan Długosz i włoski humanista Kallimach. Objął tron w 1492 roku, po śmierci ojca.

Najważniejszym dziełem jego rządów były przywileje piotrkowskie z 1496 roku. W zamian za zgodę szlachty na wielką wyprawę wojenną król nadał jej szereg uprawnień: zwolnienie towarów z ceł, monopol na wyższe urzędy, a mieszczanom zakazał nabywania ziemi.

Te same przywileje miały jednak drugą, mroczniejszą stronę. Ograniczyły chłopom prawo opuszczania wsi, przywiązując ich do ziemi — był to jeden z kroków ku poddaństwu chłopów w Polsce. Umacniając „złotą wolność” szlachty, król osłabiał zarazem miasta i wieś.

W 1497 roku Olbracht poprowadził wielką wyprawę na południe — do Mołdawii. Chciał odzyskać kontrolę nad czarnomorskimi portami i handlem, powstrzymać ekspansję turecką, a przy okazji osadzić na mołdawskim tronie brata. Wyprawa zakończyła się jednak niepowodzeniem.

Podczas odwrotu, w lasach bukowińskich pod Koźminem, wojsko polskie wpadło w zasadzkę i poniosło dotkliwe straty. Klęska przekreśliła ambitne plany króla i ściągnęła na Polskę odwetowe najazdy turecko-tatarskie. To wydarzenie zrodziło słynne przysłowie — choć historycy podkreślają, że była to porażka, a nie zagłada całej szlachty, jak sugeruje powiedzenie.

Jan Olbracht nigdy się nie ożenił i zmarł bezpotomnie w 1501 roku w Toruniu, w wieku zaledwie 42 lat, gdy szykował się do wojny z Krzyżakami. Pochowano go w katedrze na Wawelu, gdzie otrzymał jeden z pierwszych renesansowych nagrobków w Polsce. W pamięci pozostał jako władca waleczny, lecz pechowy — a jego imię na trwałe związało się z pamiętnym przysłowiem.