Aleksander

Aleksander Jagiellończyk (1461–1506) był królem Polski i wielkim księciem litewskim, którego krótkie, pięcioletnie panowanie zapisało się w historii jednym doniosłym aktem — konstytucją Nihil novi, uznawaną za fundament polskiego parlamentaryzmu.

Był czwartym synem Kazimierza Jagiellończyka. Najpierw, od 1492 roku, objął tron wielkoksiążęcy na Litwie, a niemal dekadę później — po śmierci brata Jana Olbrachta — także koronę polską. Był ostatnim wielkim księciem litewskim, który znał język litewski.

Na Litwie od początku zmagał się z rosnącą potęgą Moskwy. Wojna z państwem Iwana III układała się dla Litwy niekorzystnie — Wielkie Księstwo traciło ziemie na wschodzie. Próbą jej zakończenia było małżeństwo.

W 1495 roku Aleksander poślubił Helenę, córkę wielkiego księcia moskiewskiego. Był to związek czysto polityczny. Helena do końca pozostała wierna prawosławiu, czego polscy dostojnicy nie potrafili zaakceptować — nigdy nie została koronowana na królową, a para nie doczekała się dzieci.

Najważniejszym wydarzeniem jego panowania był sejm w Radomiu w 1505 roku. Uchwalono na nim konstytucję Nihil novi — „nic nowego”. Odtąd król nie mógł stanowić nowych praw bez zgody izby poselskiej i senatu. Był to przełom: współrządzenie przeszło w ręce trzech stanów sejmujących, a Rzeczpospolita stała się „monarchią mieszaną”.

Ocena tego dziedzictwa jest dwojaka. Dla szlachty Nihil novi było triumfem — kamieniem węgielnym demokracji szlacheckiej. Zarazem jednak trwale osłabiło władzę królewską, kładąc podwaliny pod późniejsze paraliże państwa. Sam Aleksander był władcą słabym politycznie i mocno zadłużonym, zmuszonym oddawać królewskie dobra w zastaw.

Nadwątlony chorobą — podczas sejmu dostał wylewu, który sparaliżował mu połowę ciała — zmarł w 1506 roku w Wilnie. Był pierwszym polskim królem pochowanym nie na Wawelu, lecz w katedrze wileńskiej. Pozostał najmniej znanym z Jagiellonów — a przecież to za jego panowania narodził się polski parlamentaryzm.