Kazimierz II

Kazimierz II Sprawiedliwy (1138–1194) był księciem krakowskim i zwierzchnim władcą Polski — postacią paradoksalną. Najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego, pominięty w testamencie ojca, stał się jednym z najpotężniejszych władców XII wieku.

Urodził się tuż przed śmiercią ojca, dlatego nie otrzymał w jego testamencie własnej dzielnicy — bywa więc nazywany „benjaminkiem” Krzywoustego. Początek jego życia zapowiadał raczej rolę drugoplanową niż tron zwierzchni.

Do władzy doszedł w dramatycznych okolicznościach. W 1177 roku możni, niezadowoleni z rządów jego starszego brata Mieszka Starego, obalili go i powierzyli Kraków Kazimierzowi. Tym samym młodszy brat zajął miejsce seniora, wbrew dotychczasowej zasadzie starszeństwa.

Aby umocnić swoją władzę, Kazimierz sięgnął po legitymizację. Doprowadził do zniesienia zasady senioratu ustanowionej przez Krzywoustego — odtąd tron krakowski miał być dziedziczony w jego własnej linii. Poparcie dla tej zmiany uzyskał także od papieża.

Jego najważniejszym dokonaniem był zjazd w Łęczycy w 1180 roku. Było to pierwsze w Polsce zgromadzenie o charakterze ogólnopaństwowym — z udziałem książąt, biskupów i możnych — uznawane za zalążek późniejszej rady monarszej. Na zjeździe książę nadał Kościołowi przywileje: zrzekł się m.in. prawa do majątku po zmarłych biskupach i ograniczył uciążliwe świadczenia.

Był władcą hojnym wobec Kościoła — fundował klasztory i kolegiaty. Dbał też o porządek i ochronę słabszych, w tym ludności wiejskiej. To właśnie dążenie do równowagi między stanami przyniosło mu — choć dopiero wieki później — chlubny przydomek „Sprawiedliwy”.

Kazimierz zmarł nagle w 1194 roku podczas uczty w Krakowie; przypuszcza się, że został otruty. Jego rozsądne rządy przywróciły były krajowi spokój, lecz przedwczesna śmierć zniweczyła to dzieło. Władzę odziedziczył małoletni syn, Leszek Biały, a Polska znów pogrążyła się w walkach o tron — które miały trwać jeszcze długo.