Bolesław III

Bolesław III Krzywousty (1086–1138) to książę, który przywrócił Polsce dawną świetność — a zarazem, wbrew swoim intencjom, zapoczątkował jej wielowiekowy rozpad. Był ostatnim władcą zjednoczonego państwa przed epoką rozbicia dzielnicowego.

Jego niezwykły przydomek — „Krzywousty” — pochodzi najpewniej od wady twarzy: deformacja czaszki lub ust nadawała mu niesymetryczny wyraz. Nie przeszkodziło mu to jednak stać się jednym z najbardziej energicznych władców swoich czasów.

Drogę do władzy naznaczył dramatyczny konflikt. Bolesław musiał dzielić rządy z przyrodnim bratem Zbigniewem, a rywalizacja o tron zakończyła się tragicznie: na jego rozkaz Zbigniew został pojmany i oślepiony, po czym zmarł. Bratobójstwo wywołało powszechne oburzenie, a skruszony Bolesław odbył ciężką pokutę, pielgrzymując boso do świętych miejsc.

Jako wódz zasłynął z obrony kraju przed niemieckim najazdem. W 1109 roku cesarz Henryk V ruszył na Polskę; bohaterska obrona Głogowa — gdzie Niemcy przywiązali do machin oblężniczych polskie dzieci-zakładników — oraz starcia z najeźdźcą przeszły do legendy. Z tego czasu pochodzi opowieść o zwycięstwie na Psim Polu pod Wrocławiem, choć w rzeczywistości była to drobna potyczka, którą tradycja rozdmuchała.

Wielkim dziełem Bolesława było przyłączenie i chrystianizacja Pomorza. Dzięki jego wyprawom oraz misjom biskupa Ottona z Bambergu ziemie pomorskie związały się z Polską i przyjęły chrześcijaństwo.

To za jego panowania powstała także pierwsza polska kronika — dzieło Galla Anonima, które opisuje i sławi czyny Bolesława. Dzięki niej wiemy o tej epoce znacznie więcej niż o czasach wcześniejszych.

Największe znaczenie miał jednak jego testament z 1138 roku. Chcąc uniknąć bratobójczych walk między synami — takich, jakie sam przeżył — podzielił Polskę na dzielnice i wprowadził zasadę senioratu: najstarszy z rodu miał sprawować władzę zwierzchnią z Krakowa. W praktyce plan zawiódł: synowie i wnukowie skłócili się, a państwo rozpadło się na coraz mniejsze księstwa. Zjednoczenie Polski nastąpiło dopiero po niemal dwustu latach.