Kazimierz III

Kazimierz III Wielki (1310–1370) to ostatni król z dynastii Piastów i jedyny polski władca, którego historia obdarzyła przydomkiem „Wielki”. W ciągu niemal czterdziestu lat panowania (1333–1370) przekształcił słabe, wyniszczone państwo w silne i nowoczesne królestwo.

Początki były trudne. Po ojcu, Władysławie Łokietku, odziedziczył kraj wyczerpany wojnami i biedą, którego sąsiedzi nie traktowali poważnie — nazywali go lekceważąco „królem Krakowa”. Kazimierz odwrócił tę sytuację, stawiając na dyplomację i budowanie siły od wewnątrz zamiast na ryzykowne wojny.

Najsłynniejsze podsumowanie jego rządów zawdzięczamy kronikarzowi Janowi Długoszowi: „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Nie była to tylko przenośnia — za jego panowania powstały dziesiątki murowanych zamków (według przekazów około 53), obwarowane miasta, gotyckie kościoły i mury miejskie. Kraj dosłownie zmienił oblicze.

Kazimierz był też wielkim reformatorem. Ujednolicił prawo, wydając Statuty wiślicko-piotrkowskie (osobno dla Wielkopolski i Małopolski), za co nazwano go „polskim Justynianem”. Uporządkował administrację (urząd starosty), skarb, monetę i handel. W 1364 roku ufundował Akademię Krakowską — pierwszy polski uniwersytet i drugi w Europie Środkowej po Pradze.

W polityce zagranicznej łączył twardość z pragmatyzmem. Pokojem kaliskim (1343) zakończył spór z Krzyżakami: odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale Pomorze oddał jako „wieczystą jałmużnę” — była to świadoma cena za stabilność. Na wschodzie przyłączył bogatą Ruś Halicką, niemal podwajając terytorium państwa.

Zasłynął jako opiekun ludności żydowskiej. Potwierdził i rozszerzył jej przywileje (Statut Kaliski), zapewniając Żydom ochronę i autonomię pod opieką króla. Dzięki temu Polska stała się dla nich bezpiecznym schronieniem w Europie, w której często byli prześladowani. Z tą kartą jego panowania wiąże się też legenda o Esterce, żydowskiej ukochanej króla.

Kazimierz nie doczekał się prawowitego męskiego następcy — miał tylko córki. Po jego śmierci w 1370 roku (w następstwie obrażeń odniesionych na polowaniu) tron objął siostrzeniec, Ludwik Węgierski, a wraz z Kazimierzem zakończyło się panowanie Piastów na polskim tronie. Pozostawił jednak państwo silne, zamożne i uporządkowane — i dlatego jako jedyny polski król nosi przydomek „Wielki”.