Władysław IV

Władysław IV Waza (1595–1648) był królem Polski, za którego panowania Rzeczpospolita po raz ostatni stała u szczytu swojej potęgi. Zdolny wódz i hojny mecenas, cieszył się popularnością — choć wiele jego ambitnych planów rozbiło się o opór szlachty.

Był najstarszym synem Zygmunta III Wazy. Już jako nastolatek stał się bohaterem niezwykłego epizodu: w czasie polskiej interwencji w pogrążonej w chaosie Rosji został obrany carem przez moskiewskich bojarów. Tronu tego nigdy jednak realnie nie objął, choć tytułu używał przez wiele lat.

Na króla Polski wybrano go w 1632 roku, po śmierci ojca — elekcja była wyjątkowo zgodna. Niemal natychmiast musiał stawić czoła najazdowi: Rosja, licząc na osłabienie kraju, obległa Smoleńsk.

To właśnie pod Smoleńskiem Władysław okrył się sławą. W 1633 roku przybył z odsieczą, rozbił oblegających i zmusił rosyjską armię do kapitulacji. Zwycięska kampania przyniosła mu opinię wybitnego dowódcy, a zawarty w Polanowie pokój potwierdził korzystne dla Polski granice — car zrzekł się pretensji, a Władysław zrezygnował z praw do moskiewskiego tronu.

Król był władcą światłym i tolerancyjnym. W czasach religijnych podziałów Europy próbował godzić wyznania — zwołał w Toruniu słynne spotkanie teologów różnych Kościołów. Był też hojnym mecenasem sztuki; za jego panowania na dworze rozkwitła muzyka i teatr, w tym pierwsze w Polsce przedstawienia operowe.

Miał wielkie ambicje polityczne. Marzył o zwycięskiej wojnie z Turcją, odzyskaniu szwedzkiej korony rodu Wazów i rozbudowie floty na Bałtyku. Większość tych planów pokrzyżowała jednak szlachta, niechętna wojnom i wzmacnianiu władzy królewskiej — co pokazywało, jak bardzo pozycja monarchy zależała już od woli szlacheckiego sejmu.

Władysław IV zmarł w 1648 roku — w tym samym roku, w którym wybuchło wielkie powstanie kozackie Bohdana Chmielnickiego, zapowiadające nadciągający kryzys państwa. Nie zostawił legalnego następcy, więc tron objął jego przyrodni brat, Jan Kazimierz. W pamięci Władysław pozostał jako ostatni król epoki świetności — zdolny, popularny, lecz skrępowany rosnącą potęgą szlachty.