Jan II Kazimierz

Jan II Kazimierz Waza (1609–1672) był ostatnim królem z dynastii Wazów na polskim tronie. Jego panowanie przypadło na najcięższy kryzys XVII wieku — potop szwedzki — i zakończyło się krokiem bez precedensu: dobrowolną abdykacją.

Był synem Zygmunta III Wazy. Zanim zasiadł na tronie, prowadził niezwykle burzliwe życie. Podróżował po Europie, trafił do francuskiej niewoli (uwięziono go na rozkaz kardynała Richelieu), a potem wstąpił do zakonu jezuitów w Rzymie i został nawet kardynałem. Gdy zmarł jego brat, król Władysław IV, porzucił karierę duchowną, by ubiegać się o koronę.

Został wybrany na króla w 1648 roku. Wkrótce poślubił wdowę po bracie, Ludwikę Marię Gonzagę — energiczną królową, która odegrała dużą rolę w polityce jego panowania.

Rządy Jana Kazimierza to niemal nieprzerwane pasmo wojen i katastrof. Już na początku wybuchło wielkie powstanie kozackie Bohdana Chmielnickiego. Potem przyszły wojny z Moskwą, a w 1655 roku na wyniszczony kraj wkroczyli Szwedzi. Potop szwedzki stał się największą katastrofą stulecia — grabieże, zniszczenia i wyludnienie na ogromną skalę.

W najciemniejszym momencie potopu, w 1656 roku, król złożył we Lwowie uroczyste śluby. Oddał Rzeczpospolitą pod opiekę Matki Bożej, ogłaszając Ją Królową Polski, i przyrzekł poprawić dolę uciskanych chłopów. Śluby lwowskie stały się trwałym symbolem tamtej epoki.

Jan Kazimierz próbował ratować chylące się ku upadkowi państwo. Wraz z żoną planował głębokie reformy — m.in. zniesienie zgubnego liberum veto i wybór następcy jeszcze za życia króla. Reformy spełzły jednak na niczym, napotykając opór szlachty, który przerodził się w otwarty bunt (rokosz Lubomirskiego). To za jego panowania po raz pierwszy zerwano sejm przy pomocy liberum veto.

Zmęczony klęskami i śmiercią żony, w 1668 roku Jan Kazimierz uczynił coś, czego nie zrobił żaden inny polski król — dobrowolnie zrzekł się tronu. Wyjechał do Francji, gdzie zmarł cztery lata później. Według przekazu w mowie abdykacyjnej miał przepowiedzieć, że osłabioną Rzeczpospolitą rozbiorą między siebie sąsiedzi — proroctwo, które spełniło się sto lat później. Historycy oceniają go surowo, przyznają jednak, że przyszło mu rządzić w wyjątkowo trudnych czasach.